मीराबाई

मीराबाई ह्या सोळाव्या शतकातील राजस्थानमधील कृष्णभक्त संतकवयित्री होत्या. त्या राजपूत राजघराण्यात जन्मल्या. त्यांनी कृष्णाला आपला स्वामी मानून भजने रचली. राजवाड्यातील विरोध सहन करत त्यांनी भक्तीचा मार्ग सोडला नाही. त्यांची भजने उत्तर भारतात आजही गायली जातात.

माहिती

मीराबाईंच्या जीवनाबद्दल ऐतिहासिक पुरावे मर्यादित आहेत. त्यांचा उल्लेख सोळाव्या शतकाच्या शेवटी लिहिलेल्या 'भक्तमाल' या ग्रंथात आढळतो. त्यांच्याविषयीच्या अनेक कथा पुढील काळातील परंपरेतून आल्या आहेत.

जन्म आणि बालपण

मीराबाईंचा जन्म कुडकी या गावी झाला. ते मेरवाड्यातील राठोड घराण्याचे गाव होते.

त्यांचे वडील रतनसिंह हे मेरवाड्याच्या राज्यकर्त्याचे बंधू होते. त्यामुळे त्यांना राजवाड्यातील संस्कार मिळाले.

बालपणी त्यांना कृष्णाची मूर्ती भेट झाली, असे सांगितले जाते. त्या मूर्तीशी त्यांचे भावनिक नाते तयार झाले.

लहानपणापासूनच त्यांचे मन भजनात रमत असे. संगीत आणि धार्मिक शिक्षणही त्यांना मिळाले.

मेरवाडा हे राजस्थानमधील छोटे संस्थान होते. राठोड घराणे तेथे राज्य करत होते.

मीराबाईंचे आजोबा राव दुदा हे मेरवाड्याचे शासक होते. त्यांच्या घरी संगीत आणि धार्मिक शिक्षणाला महत्त्व होते.

बालपणी त्यांनी घरातील कृष्णभक्तीचे संस्कार घेतले. भजन आणि कीर्तन त्यांच्या रोजच्या जीवनाचा भाग झाले.

त्यांच्या जन्मवर्षाबद्दल अभ्यासकांत थोडे मतभेद आहेत. बहुतेक सुमारे १४९८ हे वर्ष मानतात.

विवाह आणि संघर्ष

१५१६ मध्ये त्यांचा विवाह मेवाडचे युवराज भोजराज यांच्याशी झाला. हा राजकीय संबंधाचा विवाह होता.

१५२१ मध्ये भोजराज यांचे निधन झाले. त्यानंतर मीराबाईंचे जीवन कठीण झाले.

त्यांनी आपले सर्व जीवन कृष्णभक्तीला वाहिले. राजवाड्यातील रीतीरिवाज त्यांना मान्य नव्हते.

त्यांना विष देण्याचा आणि इतर त्रास देण्याचा प्रयत्न झाला, अशा कथा परंपरेत सांगितल्या जातात. या कथांची ऐतिहासिक खात्री मात्र नाही.

मेवाडच्या राजघराण्याशी हा विवाह राजकीय दृष्ट्या महत्त्वाचा होता. त्यामुळे मीराबाईंना राजवाड्याची जबाबदारी पेलावी लागली.

पण त्यांचे मन भक्तीतच रमत असे. त्या मंदिरात जाऊन भजन करत असत.

विधवा म्हणून त्यांच्यावर अनेक बंधने लादली गेली.

त्यांनी ही बंधने मान्य केली नाहीत. भक्तीचा मार्ग हाच त्यांचा आधार होता.

भक्ती आणि भजने

मीराबाईंची भजने कृष्णाच्या प्रेमावर आधारित आहेत. त्यांनी कृष्णाला आपला पती मानले.

त्यांच्या भजनांत वियोगाची आणि आर्ततेची भावना आहे. सहज साध्या शब्दांत त्यांनी ही भावना मांडली.

भजनांची भाषा राजस्थानी आणि व्रज यांचे मिश्रण आहे. यामुळे ती उत्तर भारतात सहज समजली गेली.

पुढे अनेक संगीतकारांनी त्यांची भजने स्वरबद्ध केली. मीरा भजने हा भक्ती संगीताचा स्वतंत्र प्रकारच मानला जातो.

मीराबाईंच्या भक्तीला 'माधुर्य भाव' असे म्हणतात. यात भक्त देवाला प्रियकर मानतो.

त्यांच्या भजनांत कृष्णाची आठवण आणि वियोग यांचे चित्रण आहे. भाषा सोपी असूनही भावना तीव्र आहे.

त्यांनी आपल्या भजनांत स्वतःला 'दासी' म्हटले आहे. हे नम्रतेचे प्रतीक मानले जाते.

त्यांची भजने पुढे लोकपरंपरेने जपली गेली. लिखित स्वरूपात ती पुढील काळात संकलित झाली.

विरोध आणि प्रवास

कुटुंबाच्या विरोधामुळे त्यांनी मेवाड सोडले, असे सांगितले जाते. त्यानंतर त्या वृंदावन आणि द्वारका येथे राहिल्या.

भक्तांसोबत राहून त्यांनी भजन-कीर्तन चालू ठेवले. साधूसंतांच्या सहवासात त्यांना आधार मिळाला.

समकालीन संतांशी त्यांचा संपर्क होता, असे काही परंपरा सांगतात. रविदास त्यांचे गुरू होते, असेही म्हटले जाते, पण याचा पुरावा नाही.

अकबर आणि तानसेन यांनी त्यांना भेट दिल्याची कथा प्रसिद्ध आहे. पण ती ऐतिहासिकदृष्ट्या शक्य नाही, असे अभ्यासक सांगतात.

मीराबाईंवर विष देण्याचा प्रयत्न झाला, अशी कथा प्रसिद्ध आहे. सापाची टोपली भेट दिल्याचीही कथा सांगितली जाते.

या कथांना ऐतिहासिक आधार कमी आहे. त्या पुढील शतकांत तयार झाल्या, असे अभ्यासक सांगतात.

काही अभ्यासकांच्या मते त्यांचा संघर्ष धार्मिक नव्हता, तर राजकीय होता. राजपूत संस्थानांमधील संघर्षाचा तो परिणाम होता.

शेवटी त्यांनी मेवाड सोडले आणि तीर्थस्थळांकडे गेल्या. वृंदावन आणि द्वारका ही त्यांची प्रमुख ठिकाणे झाली.

शिकवण

मीराबाईंनी जातिभेद आणि उच्चनीचतेला महत्त्व दिले नाही. भक्ती हाच खरा मार्ग, असे त्यांचे मत होता.

स्त्री असूनही त्यांनी सार्वजनिक भजन केले. त्या काळात हे धाडसाचे काम होते.

त्यांच्या जीवनातून निष्ठा आणि धैर्याचा संदेश मिळतो. स्वतःच्या विश्वासावर ठाम राहणे हे त्यांचे बलस्थान होते.

त्यांनी संपत्ती आणि सुख सोडून भक्ती निवडली. हा त्याग अनेकांना प्रेरणा देतो.

त्यांनी जात आणि लिंग यांना भक्तीत स्थान दिले नाही. भक्ती सर्वांसाठी खुली आहे, असे त्यांचे जीवन दाखवते.

त्यांनी आपल्या भक्तीचा मार्ग स्वतः निवडला. त्या काळातील समाजासाठी हे मोठे आव्हान होते.

त्यांच्या जीवनाने अनेक स्त्रियांना स्वतःचा मार्ग निवडण्याची प्रेरणा दिली. आजही त्या भक्तीच्या आदर्श प्रतिमा मानल्या जातात.

वारसा

मीराबाईंची भजने आजही मंदिरांमध्ये आणि घरांमध्ये गायली जातात. अनेक गायकांनी त्यांना आपल्या कार्यक्रमांत स्थान दिले आहे.

चित्तोडगड जिल्ह्यात दरवर्षी मीरा महोत्सव भरतो. या महोत्सवात भजनांचे कार्यक्रम होतात.

राजस्थान आणि गुजरातमध्ये त्यांची स्मृती जपली जाते. द्वारका येथे त्यांच्या निधनाचे स्थळ मानले जाते.

त्यांच्या जीवनावर चित्रपट, नाटके आणि पुस्तके तयार झाली आहेत. मीराबाई भक्ती परंपरेतील आदर्श स्त्री-प्रतिमा मानल्या जातात.

मीराबाईंची भजने भारतीय संगीत परंपरेचा भाग झाली. अनेक शास्त्रीय गायकांनी ती गायली आहेत. राजस्थानमध्ये त्यांच्या नावाने मंदिरे आणि स्मारके आहेत.

तेथे भाविक दर्शनासाठी येतात. भक्ती साहित्यात त्यांचे स्थान मोठे मानले जाते.

मीराबाईंचा उल्लेख सोळाव्या शतकातील 'भक्तमाल' ग्रंथात आढळतो. यामुळे त्या त्या काळात प्रसिद्ध होत्या, हे सिद्ध होते.

त्यांच्याविषयीचे सर्वात जुने लिखित उल्लेख सतराव्या शतकातील आहेत. हे उल्लेख त्यांच्या निधनानंतर दीडशे वर्षांच्या आत लिहिले गेले.

या उल्लेखांत त्यांच्या बालपणाची किंवा विवाहाच्या परिस्थितीची माहिती नाही. त्यामुळे अनेक प्रश्न अनुत्तरित राहतात.

अभ्यासक म्हणतात की त्यांची कथा पुराव्यांपेक्षा श्रद्धेवर अधिक आधारलेली आहे. तरीही त्यांचे साहित्य आणि प्रभाव निर्विवाद मानले जातात.

संदर्भ

1. Mira Bai — Britannica
2. Mirabai — Wikipedia
3. MiraBai — Chittorgarh
4. Bhakti movement — Wikipedia
5. Mira Bai — Britannica Kids

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६