कस्तुरबा गांधी

कस्तुरबा गांधी या महात्मा गांधी यांच्या पत्नी आणि स्वातंत्र्य चळवळीतील कार्यकर्त्या होत्या. त्यांनी दक्षिण आफ्रिकेतील सत्याग्रहापासून भारतातील चळवळीपर्यंत अनेक आंदोलनांत भाग घेतला. स्त्रियांचे शिक्षण, स्वच्छता आणि साधे जीवन या गोष्टींवर त्यांनी भर दिला. १९४२ च्या छोडो भारत आंदोलनात अटकेत असताना त्यांचे निधन झाले.

माहिती

वरील तारखा अधिकृत अभिलेखांवर आधारित आहेत. त्यांचा विवाह १८८३ या वर्षी महात्मा गांधी यांच्याशी झाला होता.

बालपण आणि विवाह

कस्तुरबा गांधी यांचा जन्म ११ एप्रिल १८६९ रोजी गुजरातमधील पोरबंदर येथे झाला. घरची परिस्थिती साधी होती आणि त्या वेळच्या प्रथेनुसार त्यांचे शिक्षण फारसे झाले नाही.

वयाच्या तेराव्या वर्षी त्यांचा विवाह मोहनदास गांधी यांच्याशी झाला. सुरुवातीची वर्षे कठीण होती, पण पुढे त्या दोघांत एकमेकांवर विश्वासाचे नाते तयार झाले. त्यांना हरिलाल, मणिलाल, रामदास आणि देवदास असे चार पुत्र झाले.

दक्षिण आफ्रिकेतील काळ

१८९६ मध्ये गांधी दक्षिण आफ्रिकेला गेल्यावर काही काळानंतर कस्तुरबा तेथे गेल्या. तेथे त्यांनी वर्णभेदाची कठोरता जवळून पाहिली आणि सत्याग्रहाच्या कामात सहभाग घेतला.

१९१३ मध्ये झालेल्या सत्याग्रहात भाग घेतल्याबद्दल त्यांना अटक झाली आणि कारावासही भोगावा लागला. दक्षिण आफ्रिकेतच त्यांनी वाचन आणि लेखन शिकून घेतले आणि स्वतःचे शिक्षण पुढे नेले. तेथील आश्रमातील स्त्रियांच्या शिक्षणाची जबाबदारीही त्यांनी सांभाळली.

भारतातील सार्वजनिक कार्य

भारतात परतल्यानंतर त्या गांधीजींच्या आश्रमजीवनाच्या केंद्रस्थानी राहिल्या. १९१७ च्या चंपारण सत्याग्रहात त्यांनी स्त्रियांना संघटित करण्याचे काम केले आणि गावागावांत जाऊन आरोग्य व स्वच्छतेची माहिती दिली.

अहमदाबाद, वर्धा आणि सेवाग्राम येथील आश्रमांमध्ये त्यांनी सूत कातणे, स्वच्छता आणि ग्रामीण स्त्रियांच्या शिक्षणाचे काम पाहिले. १९३९ मध्ये राजकोटच्या सत्याग्रहात त्यांना अटक झाली.

१९३० च्या मिठाच्या सत्याग्रहानंतरही त्यांनी आंदोलनात सहभाग घेतला आणि स्त्रियांना पुढे आणण्यासाठी काम केले. आश्रमात येणाऱ्यांची काळजी घेणे आणि आजारी लोकांची सेवा हे त्यांचे रोजचे काम होते.

छोडो भारत आंदोलन आणि निधन

१९४२ मध्ये छोडो भारत आंदोलन सुरू झाल्यावर गांधीजींसह अनेक नेत्यांना अटक झाली. कस्तुरबा यांना पुण्याच्या आगा खान पॅलेस येथे ठेवण्यात आले. तेथेच २२ फेब्रुवारी १९४४ रोजी त्यांचे निधन झाले.

वारसा

कस्तुरबा गांधी यांच्या स्मरणार्थ १९४४ मध्ये एक विश्वस्त संस्था स्थापन करण्यात आली, जी आजही स्त्रीशिक्षण, आरोग्य आणि ग्रामीण विकासाच्या कामांसाठी कार्यरत आहे. साधेपणा आणि धैर्य यांचे त्या प्रतीक मानल्या जातात. स्वातंत्र्य चळवळीतील स्त्रियांच्या सहभागाचा उल्लेख करताना त्यांचे नाव आघाडीवर घेतले जाते.

संदर्भ

1. कस्तुरबा गांधी — मराठी विकिपीडिया
2. Kasturba Gandhi — English Wikipedia
3. Gandhi Heritage Portal
4. National Portal of India

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६