संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार

संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार भारताची राष्ट्रीय संगीत, नृत्य व नाट्य अकादमी देते. ही अकादमी १९५२ मध्ये स्थापन झाली. पुरस्कारही १९५२ पासून दिले जात आहेत. हा पुरस्कार 'अकादमी पुरस्कार' या नावानेही ओळखला जातो. तो संगीत, नृत्य आणि नाटक या क्षेत्रांतील प्रगल्भ कलाकारांना दिला जातो. अकादमीचे स्वरूप स्वायत्त असून ती संस्कृती मंत्रालयाच्या अखत्यारीत काम करते.

माहिती

तपशील	माहिती
पुरस्काराचे नाव	संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (अकादमी पुरस्कार)
देणारी संस्था	संगीत नाटक अकादमी
अकादमीची स्थापना	१९५२
पुरस्कार सुरू	१९५२
रोख रक्कम	१ लाख रुपये
इतर वस्तू	ताम्रपत्र व अंगवस्त्रम्
क्षेत्रे	संगीत, नृत्य, नाटक, लोककला व पारंपरिक कला, अभ्यास
कमाल पुरस्कार	दरवर्षी ४६ पर्यंत
सर्वोच्च सन्मान	अकादमी रत्न (फेलोशिप)
फेलोशिपची रक्कम	३ लाख रुपये
कोण देतो	भारताचे राष्ट्रपती
समारंभ	नवी दिल्लीत

अकादमीचा सर्वोच्च सन्मान 'अकादमी रत्न' म्हणजेच फेलोशिप आहे. हा सन्मान अत्यंत दुर्मीळ मानला जातो. तो एका वेळी मर्यादित संख्येपर्यंतच दिला जातो. अकादमी पुरस्कारापेक्षा फेलोशिप वरच्या पायरीवर आहे.

क्षेत्रे व पुरस्कारांची संख्या

अकादमी पुरस्कार पाच क्षेत्रांमध्ये दिले जातात. पहिले क्षेत्र संगीत आहे. दुसरे नृत्य, तिसरे नाटक आहे. चौथे क्षेत्र पारंपरिक, लोक, आदिवासी संगीत, नृत्य, नाट्य आणि कठपुतळी यांच्याशी संबंधित आहे. पाचवे क्षेत्र पारंपरिक कलांना केलेल्या एकूण योगदानाशी किंवा अभ्यासाशी संबंधित आहे.

संगीत क्षेत्रात सुमारे १२ पुरस्कार असतात. यात हिंदुस्थानी गायन, हिंदुस्थानी वाद्य, कर्नाटक गायन, कर्नाटक वाद्य आणि समकालीन संगीत यांचा समावेश होतो. नृत्य क्षेत्रातही सुमारे १२ पुरस्कार असतात. भरतनाट्यम, कथक, कथकली, मणिपुरी, कुचिपुडी, ओडिसी, सत्रिया, मोहिनीअट्टम आणि छाऊ या नृत्यप्रकारांचा यात समावेश आहे.

नाटक क्षेत्रात सुमारे ९ पुरस्कार असतात. नाट्यलेखन, दिग्दर्शन, अभिनय आणि नेपथ्य या श्रेणींचा यात समावेश होतो. पारंपरिक कला क्षेत्रात सुमारे ११ पुरस्कार आहेत.

अकादमीच्या नियमावलीनुसार दरवर्षी कमाल ४६ पुरस्कार देता येतात. ही संख्या काळानुसार वाढवली गेली आहे. २०११ पर्यंत ३६ पुरस्कार होते. २०१६ मध्ये ४१ आणि २०२२ मध्ये ४६ करण्यात आले.

निवड कशी होते

अकादमी पुरस्कारासाठी नामांकने मागवली जातात. कलाकार, गुरू आणि अभ्यासक अर्ज करू शकतात. तसेच ज्येष्ठ कलाकार आणि माजी पुरस्कारविजेते शिफारशी पाठवतात.

प्रत्येक क्षेत्रासाठी स्वतंत्र निवड समिती नेमली जाती. समिती उमेदवाराच्या दीर्घकालीन कामगिरीचा विचार करते. एका कार्यक्रमाची झलक पाहून निर्णय होत नाही. वर्षानुवर्षे चाललेली साधना आणि शिकवण्याचे काम यांना महत्त्व असते.

नियमानुसार एका श्रेणीत दोनपेक्षा जास्त पुरस्कार दिले जात नाहीत. अपवाद फक्त काही विशिष्ट श्रेणींसाठी आहे. पुरस्काराची संख्या एका क्षेत्रातून दुसऱ्या क्षेत्रात वळवता येत नाही.

तरुण कलाकारांसाठी पुरस्कार

२००६ मध्ये अकादमीने उस्ताद बिस्मिल्ला खाँ युवा पुरस्कार सुरू केला. हा पुरस्कार चाळीस वर्षांखालील हुशार कलाकारांना दिला जातो. यामुळे तरुण कलाकारांना लवकर ओळख मिळते.

या पुरस्काराची निवड सहकारी कलाकार आणि माजी पुरस्कारविजेते करतात. म्हणूनच तो तरुण कलाकारांमध्ये विशेष मानला जातो.

महत्त्व

अकादमी पुरस्कार ही देशभरातील कलाकारांसाठी महत्त्वाची मान्यता आहे. आतापर्यंत १,२९८ हून अधिक कलाकारांना हा सन्मान मिळाला आहे. यात अनेक मराठी कलाकारांचाही समावेश आहे.

पुरस्कारामुळे कलाकाराला शिकवण्याच्या, मैफली करण्याच्या अधिक संधी मिळतात. लोककला आणि आदिवासी कलांच्या कलाकारांनाही या पुरस्कारामुळे व्यासपीठ मिळते.

फेलोशिपचे नियम

अकादमी रत्न हा अकादमीचा सर्वोच्च सन्मान आहे. तो देश, वंश, जात, धर्म किंवा लिंग यांचा भेद न करता दिला जातो.

या सन्मानासाठी साधारणपणे पन्नास वर्षांखालील व्यक्ती विचारात घेतली जात नाही. शिफारशी विद्यमान फेलो आणि अकादमीच्या महासभेच्या सदस्यांकडून येतात.

एका वेळी फेलोची संख्या मर्यादित ठेवली जाते. पूर्वी ही मर्यादा तीस होती. २०१० मध्ये नियम बदलून ती वाढवण्यात आली. आतापर्यंत १५३ कलाकारांना हा सन्मान मिळाला आहे.

फेलोशिपमध्ये ३ लाख रुपये, ताम्रपत्र आणि अंगवस्त्रम् दिले जाते.

समारंभाची पद्धत

अकादमी पुरस्कारांची घोषणा दरवर्षी होते. समारंभ नवी दिल्लीत भरतो.

पुरस्कार सहसा भारताचे राष्ट्रपती देतात. समारंभाला संस्कृती मंत्री आणि अकादमीचे अध्यक्ष उपस्थित असतात.

समारंभात कलाकारांचे सादरीकरणही होते. यामुळे पुरस्कार समारंभ केवळ औपचारिक राहत नाही.

कलाकारांची निवड

निवड समिती कलाकाराच्या संपूर्ण कारकिर्दीचा विचार करते. एका वर्षातील कामगिरीपुरता मर्यादित विचार होत नाही.

गुरू म्हणून केलेले कामही महत्त्वाचे मानले जाते. ज्यांनी अनेक शिष्य घडवले, त्यांचाही विचार केला जातो.

अभ्यासक आणि संशोधकांनाही पुरस्कार मिळू शकतो. कारण अकादमीच्या नियमांत अभ्यासाला स्वतंत्र क्षेत्र म्हणून स्थान आहे.

अकादमीचे इतर काम

अकादमी केवळ पुरस्कार देत नाही. ती संगीत, नृत्य आणि नाटकाच्या संशोधनासाठी प्रकल्पांना मदत करते.

अकादमीकडे ग्रंथालय आणि संग्रहालय आहे. जुन्या ध्वनिमुद्रिका आणि चित्रफिती जतन केल्या जातात.

अकादमी देशभरात उत्सव आणि कार्यशाळा भरवते. यातून लोककला आणि आदिवासी कलांना व्यासपीठ मिळते.

अकादमीची रचना

अकादमीचे कामकाज महासभा आणि कार्यकारी मंडळामार्फत चालते. सदस्यांमध्ये कलाकार आणि तज्ज्ञ असतात.

अकादमीचे अध्यक्ष सदस्यांमधून निवडले जातात. अकादमीकडे स्वतःचे ग्रंथालय आणि संग्रहालय आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पुरस्कार कोण देते? संगीत नाटक अकादमी, जी संस्कृती मंत्रालयाच्या अखत्यारीत काम करते.

रक्कम किती आहे? अकादमी पुरस्काराला १ लाख रुपये आणि फेलोशिपला ३ लाख रुपये.

एका वर्षी किती पुरस्कार मिळतात? नियमावलीनुसार कमाल ४६ पुरस्कार.

कोणत्या क्षेत्रांसाठी? संगीत, नृत्य, नाटक, पारंपरिक व लोककला आणि कलांचा अभ्यास.

पुरस्काराचा इतिहास

हिंदुस्थानी आणि कर्नाटक संगीताचे पुरस्कार १९५१ मध्येच सुरू झाले होते. तेव्हा अकादमीची स्थापनाही झाली नव्हती.

ते पुरस्कार 'राष्ट्रपती पुरस्कार' या नावाने दिले जात होते. अकादमी स्थापन झाल्यावर त्यांचे नाव बदलले आणि जबाबदारी अकादमीकडे आली.

१९५२ आणि १९५३ च्या राष्ट्रपती पुरस्कारांचाही पुढे अकादमी पुरस्कारांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६