बिस्मिल्ला खान

उस्ताद बिस्मिल्ला खान हे भारतातील सर्वात प्रसिद्ध शहनाईवादक होते. शहनाई हे लोकवाद्य मानले जात असे, ते त्यांनी शास्त्रीय मंचावर नेले. १९४७ मध्ये स्वातंत्र्याच्या वेळी दिल्लीच्या लाल किल्ल्यावर त्यांनी शहनाई वाजवली. २००१ मध्ये त्यांना भारतरत्न मिळाला. २००६ मध्ये वाराणसीत त्यांचे निधन झाले.

माहिती

तपशील	माहिती
जन्म नाव	कमरुद्दीन खान
जन्म	२१ मार्च १९१६, डुमराव, बिहार
निधन	२१ ऑगस्ट २००६, वाराणसी
वाद्य	शहनाई
घराणे	बनारस घराणे
पुरस्कार	पद्मविभूषण (१९८०), भारतरत्न (२००१)
संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार	१९५६

या तक्त्यातील तपशील त्यांच्या कारकिर्दीची व्याप्ती दाखवतात. सर्वोच्च चारही नागरी सन्मान त्यांना मिळाले.

वाराणसीतील त्यांचे साधे जीवन आणि संगीतातील उच्च शिखर यांचा विरोधाभास अनेकांना भावत असे. मोठ्या प्रसिद्धीतही ते साधेपणाने राहिले.

सुरुवातीचे जीवन

बिस्मिल्ला खान यांचा जन्म २१ मार्च १९१६ रोजी बिहारमधील डुमराव येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव कमरुद्दीन होते. आजोबांनी 'बिस्मिल्ला' म्हटल्यावर हेच नाव कायम राहिले.

त्यांचे वडील पैगंबर खान हे डुमरावच्या राजदरबारातील संगीतकार होते. वयाच्या सहाव्या वर्षी ते वाराणसीला आले.

तेथे त्यांचे मामा अली बक्ष 'विलायतू' हे विश्वनाथ मंदिराचे शहनाईवादक होते. त्यांच्याकडेच बिस्मिल्ला खान यांनी शिक्षण घेतले.

रोज सकाळी मंदिरात आणि बाळाजी घाटावर त्यांचा रियाज चालत असे. गंगेच्या प्रवाहातून त्यांना नव्या रचना सुचत असत, असे ते सांगत.

१९३७ मध्ये कोलकात्याच्या अखिल भारतीय संगीत परिषदेत त्यांनी सादरीकरण केले. या कार्यक्रमानंतर शहनाईला व्यापक मान्यता मिळाली.

कारकीर्द

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी दिल्लीच्या लाल किल्ल्यावर त्यांनी शहनाई वाजवली. तेव्हा ते वयाच्या ३१ व्या वर्षी होते.

पुढील अनेक वर्षे त्यांनी स्वातंत्र्यदिनाच्या कार्यक्रमांत सादरीकरण केले. यामुळे त्यांचे नाव स्वातंत्र्याच्या आठवणींशी जोडले गेले.

१९६६ मध्ये भारत सरकारच्या आग्रहावरून त्यांनी एडिनबर्ग आंतरराष्ट्रीय महोत्सवात सादरीकरण केले. यानंतर युरोप आणि अमेरिकेत त्यांच्या मैफली होऊ लागल्या.

त्यांनी जपान, अमेरिका, कॅनडा, इराण आणि इतर अनेक देशांत शहनाई वाजवली.

ते केवळ मुस्लीम समारंभांत नाही, तर हिंदू मंदिरांतही वाजवत असत. धार्मिक सलोख्याचे प्रतीक म्हणून त्यांचा उल्लेख होतो.

शहनाईचे स्थान

पूर्वी शहनाई लग्नसमारंभ आणि मिरवणुकांपुरती मर्यादित होती. शास्त्रीय संगीताच्या मंचावर तिचा वापर होत नसे.

बिस्मिल्ला खान यांनी तिच्या तंत्रात बदल केले. दीर्घ स्वर, मींड आणि गत यांचा वापर करून त्यांनी तिला शास्त्रीय रूप दिले.

त्यांनी शहनाईसाठी नवे रागही रचले, असे संगीत अभ्यासक नोंदवतात. यामुळे वाद्याची क्षमता वाढली.

त्यांनी बनारस हिंदू विद्यापीठ आणि विश्वभारती येथून मानद पदव्या मिळवल्या.

पुरस्कार

१९५६ मध्ये त्यांना संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार मिळाला. १९६१ मध्ये पद्मश्री, १९६८ मध्ये पद्मभूषण आणि १९८० मध्ये पद्मविभूषण देण्यात आला.

१९९४ मध्ये ते संगीत नाटक अकादमीचे फेलो झाले. १९९२ मध्ये इराणने त्यांना 'ताहर मौसिकी' हा सन्मान दिला.

२००१ मध्ये त्यांना भारतरत्न प्रदान करण्यात आला. सुब्बुलक्ष्मी आणि रविशंकर यांच्यानंतर हा सन्मान मिळवणारे ते तिसरे शास्त्रीय संगीतकार होते.

शेवटचे दिवस

वयोमानानुसार त्यांची प्रकृती ढासळत गेली. २००६ मध्ये त्यांना वाराणसीच्या रुग्णालयात दाखल करण्यात आले.

२१ ऑगस्ट २००६ रोजी हृदयविकाराच्या झटक्याने त्यांचे निधन झाले. तेव्हा ते वयाच्या नव्वदाव्या वर्षी होते.

भारत सरकारने एक दिवसांचा राष्ट्रीय शोक जाहीर केला. राज्यकीय इतमामात त्यांचे अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

त्यांच्या शहनाईसह त्यांचे पार्थिव पुरण्यात आले. वाराणसीतील त्यांच्या स्मशानाजवळ ही जागा आजही पर्यटक पाहतात.

वाद्याची वाटचाल

शहनाई हे दुहेरी पत्रे असलेले वाद्य आहे. लाकडी नळीला आठ किंवा नऊ छिद्रे असतात आणि ती खाली रुंदावत जाते.

पूर्वी शहनाई लग्नसमारंभ आणि मिरवणुकांपुरती मर्यादित होती. बंदिस्त जागेत ती वाजवण्याची प्रथा फारशी नव्हती.

त्यांच्या काळात शहनाईवर ख्याल आणि ठुमरीसारखे प्रकार सादर होऊ लागले. हे वाद्याच्या क्षमतेचे प्रतीक मानले जाते.

रियाज आणि परंपरा

वाराणसीत त्यांचा रियाज सकाळी लवकर सुरू होत असे. विश्वनाथ मंदिर आणि बाळाजी घाट येथे त्यांचे सरावाचे ठिकाण होते.

गंगेच्या प्रवाहातून त्यांना नव्या रचना सुचत असत, असे ते सांगत. निसर्गाच्या निरीक्षणातून संगीत घडत असे, हे त्यांचे मत होते.

१९३७ मध्ये कोलकात्याच्या अखिल भारतीय संगीत परिषदेत त्यांनी सादरीकरण केले. या कार्यक्रमात त्यांना तीन पदके मिळाली.

यानंतर शहनाईला व्यापक मान्यता मिळाली. संगीत रसिकांनी या वाद्याकडे नव्या दृष्टीने पाहिले.

देश-विदेशातील मैफली

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी लाल किल्ल्यावर त्यांनी शहनाई वाजवली. तेव्हा ते वयाच्या ३१ व्या वर्षी होते.

१९६६ मध्ये भारत सरकारच्या आग्रहावरून त्यांनी एडिनबर्ग आंतरराष्ट्रीय महोत्सवात सादरीकरण केले. यानंतर पाश्चात्य देशांत त्यांच्या मैफली होऊ लागल्या.

त्यांनी जपान, अमेरिका, कॅनडा, इराण, इराक आणि इतर अनेक देशांत वादन केले. जागतिक प्रदर्शनांतही त्यांनी सहभाग घेतला.

परदेशात स्थायिक होण्याची आणि तेथील नागरिकत्वाची आमंत्रणे त्यांनी नाकारली, असे स्रोत सांगतात. वाराणसी आणि गंगा यांच्याशी असलेले नाते त्यांनी सोडले नाही.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९५६ मध्ये संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार मिळाला. १९६१ मध्ये पद्मश्री, १९६८ मध्ये पद्मभूषण आणि १९८० मध्ये पद्मविभूषण देण्यात आला.

१९९४ मध्ये ते संगीत नाटक अकादमीचे फेलो झाले. १९९२ मध्ये इराणने त्यांना सन्मानाची पदवी दिली.

बनारस हिंदू विद्यापीठ आणि विश्वभारती यांनी त्यांना मानद पदव्या दिल्या. २००१ मध्ये भारतरत्न प्रदान करण्यात आला.

निधन आणि स्मरण

२००६ मध्ये त्यांची प्रकृती खालावली आणि त्यांना वाराणसीच्या रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. २१ ऑगस्ट २००६ रोजी हृदयविकाराच्या झटक्याने त्यांचे निधन झाले.

भारत सरकारने एक दिवसांचा राष्ट्रीय शोक जाहीर केला. उत्तर प्रदेशात सरकारी कार्यालये आणि शाळा बंद ठेवण्यात आली.

त्यांच्या शहनाईसह त्यांचे पार्थिव पुरण्यात आले. वाराणसीतील फातिमान कब्रस्तानात नीमच्या झाडाखाली ही जागा आहे.

अंत्यसंस्काराच्या वेळी भारतीय लष्कराने २१ तोफांची सलामी दिली. २००८ मध्ये त्यांच्यावर टपाल तिकीट काढण्यात आले.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६