कॅनडा

कॅनडा हा उत्तर अमेरिका खंडाच्या उत्तरेकडील भागातील विशाल देश आहे आणि क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा मोठा देश आहे. देशाचे क्षेत्रफळ सुमारे ९९.८ लाख चौरस किलोमीटर असून त्याची उत्तरेकडील सीमा आर्क्टिक महासागरापर्यंत पोहोचते. कॅनडाची राजधानी ओटावा असून सर्वात मोठी शहरे टोरोंटो, माँत्रिआल आणि व्हँकुव्हर आहेत. देशाची लोकसंख्या सुमारे ४.१ कोटी असून ती क्षेत्रफळाच्या तुलनेत अत्यंत कमी आहे. अधिकृत भाषा इंग्रजी व फ्रेंच असून चलन कॅनेडियन डॉलर आहे. सरोवरे, जंगले आणि विस्तीर्ण निसर्ग ही देशाची ओळख मानली जाते. जगातील सर्वात लांब सागरी किनारपट्टी असलेला देश म्हणूनही कॅनडाची गणना होते. देशातील अनेक सरोवरे व नद्या जलविद्युत निर्मितीसाठी वापरली जातात.

माहिती

कॅनडा हे संघराज्य असलेले संवैधानिक राजतंत्र आहे; ब्रिटिश सम्राट औपचारिक राष्ट्रप्रमुख असून त्यांचे प्रतिनिधित्व गव्हर्नर-जनरल करतात. प्रत्यक्ष कारभार पंतप्रधान व मंत्रिमंडळ चालवते. देशात दहा प्रदेश आणि तीन क्षेत्रे आहेत; प्रदेशांना मोठे अधिकार असून क्षेत्रांना केंद्राकडून मर्यादित अधिकार मिळतात. संसदेत प्रतिनिधीगृह व सिनेट असतात. १८६७ मध्ये ब्रिटिश उत्तर अमेरिका कायद्याद्वारे संघराज्याची स्थापना झाली आणि १९८२ मध्ये घटनात्मक सुधारणांनंतर हक्कांची घोषणापत्र स्वीकारली गेली.

बाब	तपशील
राजधानी	ओटावा
अधिकृत भाषा	इंग्रजी व फ्रेंच
चलन	कॅनेडियन डॉलर
क्षेत्रफळ	सुमारे ९९.८ लाख चौरस किमी
लोकसंख्या	सुमारे ४.१ कोटी
प्रदेश व क्षेत्रे	१० प्रदेश, ३ क्षेत्रे
सर्वोच्च शिखर	माउंट लोगन (५,९५९ मीटर)

भूगोल

कॅनडाचा विस्तार अटलांटिक ते पॅसिफिक महासागरापर्यंत आणि दक्षिणेस अमेरिकेच्या सीमेपासून उत्तरेस आर्क्टिकपर्यंत आहे. पश्चिमेस रॉकी पर्वतरांगा तर मध्यभागात विस्तीर्ण मैदाने व प्रेरी प्रदेश आहे. पूर्वेकडील भागात ग्रेट लेक्ससह मोठ्या सरोवरांची मालिका आहे आणि जगातील बहुतेक गोड्या पाण्याचा साठा याच परिसरात मानला जातो. उत्तरेकडील भागात कायम गोठलेली जमीन आणि विरळ वनस्पती आढळते. देशाच्या मोठ्या भागात हिवाळा लांब व कडक असतो आणि बर्फाचे प्रमाण भरपूर असते.

देशाच्या दक्षिणेकडील पट्ट्यात शेती व शहरे केंद्रित असून उत्तरेकडे लोकसंख्या अत्यंत विरळ आहे. प्रमुख शहरे एकमेकांपासून मोठ्या अंतरावर असल्याने विमान व रेल्वे वाहतुकीचे महत्त्व अधिक आहे.

द्विभाषिक समाज

कॅनडामध्ये इंग्रजी व फ्रेंच यांना अधिकृत दर्जा आहे आणि संघराज्यीय सेवा दोन्ही भाषांत उपलब्ध करून दिल्या जातात. क्विबेक प्रदेशात फ्रेंच भाषिक बहुसंख्य आहे आणि तेथे सांस्कृतिक ओळख जपण्यावर भर दिला जातो. भाषा व सांस्कृतिक अधिकार हे देशाच्या राजकारणातील महत्त्वाचे विषय राहिले आहेत. १९६० च्या दशकातील बदलांनंतर द्विभाषिक धोरण अधिकृतरीत्या स्वीकारले गेले. काही काळात क्विबेकच्या स्वातंत्र्याची मागणीही चर्चेत आली, मात्र ती दोन जनमत चाचण्यांमध्ये नाकारली गेली. भाषिक समतोल राखण्यासाठी सरकारी नोकऱ्या व सेवांमध्ये दोन्ही भाषांचा वापर बंधनकारक करण्यात आला आहे.

संघराज्य रचना

केंद्र व प्रदेश यांच्यातील अधिकार विभागणी घटनेत स्पष्ट केलेली आहे. आरोग्यसेवा, शिक्षण आणि नैसर्गिक संपत्ती यांवर प्रदेशांचे मोठे अधिकार असून संरक्षण व परराष्ट्र धोरण केंद्राकडे राहते. प्रत्येक प्रदेशाची स्वतःची विधिमंडळ व मंत्रिमंडळ असते आणि प्रादेशिक पक्षांना राष्ट्रीय पातळीवरही प्रभाव टाकता येतो. आरोग्यसेवा करांतून चालवली जाते आणि ती सार्वजनिक व्यवस्था म्हणून ओळखली जाते. या रचनेमुळे धोरणांतील प्रादेशिक फरक दिसतात, मात्र सामाजिक सुरक्षेची चौकट सर्वत्र एकसारखी राहते. न्यायव्यवस्था व पोलिस प्रशासन प्रादेशिक पातळीवर चालते, तर काही महत्त्वाच्या विषयांवर केंद्रीय कायदे लागू होतात.

अर्थव्यवस्था

कॅनडाची अर्थव्यवस्था सेवा क्षेत्र, संसाधने आणि उत्पादन यांचे मिश्रण आहे. तेल व वायू, खनिजे, लाकूड आणि धान्य यांची निर्यात महत्त्वाची आहे. तेल वायू क्षेत्रातील उत्पादनाचा मोठा भाग एका पश्चिम प्रदेशात केंद्रित आहे. मोटार वाहन उद्योग आणि विमान उद्योग हे उत्पादन क्षेत्रातील प्रमुख भाग आहेत. बँकिंग व्यवस्था तुलनेने स्थिर मानली जाते आणि २००८ च्या जागतिक संकटात तिला कमी परिणाम झाला. शेती क्षेत्र उत्पादक असून गहू, कॅनोला व दुग्धजन्य पदार्थांची निर्यात मोठी आहे. अमेरिकेशी असलेला जवळचा व्यापारसंबंध हा देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा केंद्रबिंदू आहे. निर्यातीचा मोठा भाग एकाच देशाकडे जात असल्याने तेथील मागणीतील बदलांचा परिणाम लगेच जाणवतो.

स्थलांतर

कॅनडा हा जगातील प्रमुख स्थलांतराच्या गंतव्यस्थानांपैकी एक आहे. दरवर्षी मोठ्या संख्येने कायमस्वरूपी रहिवासी देशात दाखल होतात आणि लोकसंख्या वाढीचा मोठा भाग स्थलांतरामुळे होतो. स्थलांतराच्या अर्जांची प्रक्रिया कायद्यानुसार व पारदर्शक पद्धतीने केली जाते. स्थलांतराच्या माध्यमातून कुशल कामगार व तरुण लोकसंख्या मिळवण्याचे धोरण सरकारने स्वीकारले आहे. विविध देशांतील समुदायांनी शहरांमध्ये आपल्या पाककला, सण व भाषांच्या परंपरा जपल्या आहेत. मोठ्या शहरांमध्ये निवासाची कमतरता आणि भाड्याच्या किमती या विषयांवर स्थलांतराच्या प्रमाणाचा परिणाम होतो. या विषयावर राजकीय चर्चा सातत्याने सुरू असते. स्थलांतरितांना स्थानिक कामगार बाजारात समाविष्ट करण्यासाठी भाषा व कौशल्य प्रशिक्षणाचे कार्यक्रम राबवले जातात.

पर्यावरण

कॅनडाचा मोठा भाग जंगलांनी व्यापलेला असून देश जगातील सर्वाधिक जंगल क्षेत्र असलेल्या देशांमध्ये मोजला जातो. गोड्या पाण्याचे विपुल साठे आणि विस्तीर्ण आर्क्टिक प्रदेश ही पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाची संपत्ती आहे. हवामान बदलाचा परिणाम उत्तरेकडील बर्फ व कायम गोठलेल्या जमिनीवर स्पष्टपणे दिसत असल्याचे संशोधन सांगते. वणवे, पूर आणि वादळे यांची तीव्रताही वाढल्याचे निरीक्षण आहे. निसर्गसंवर्धनासाठी मोठे राष्ट्रीय उद्यान व संरक्षित क्षेत्र उभारले गेले आहे. वन्यजीवांच्या संरक्षणासाठी कायदे कडक असून काही प्रजातींच्या पुनरुज्जीवनासाठी विशेष कार्यक्रम राबवले जातात.

आव्हाने

मोठ्या शहरांमध्ये घरांच्या किमती वाढल्याने तरुणांसाठी निवासाची समस्या निर्माण झाली आहे. भाड्याने राहणाऱ्यांचे प्रमाण वाढले असून नवीन घरबांधणीचा वेग मागणीच्या तुलनेत कमी आहे. आदिवासी समुदायांबाबतचे ऐतिहासिक अन्याय आणि त्यांच्या जीवनमानातील तफावत दूर करण्याचे काम सुरू आहे. वयस्कर होणारी लोकसंख्या आणि आरोग्यसेवेवरील वाढता खर्च हे दीर्घकालीन मुद्दे आहेत. आरोग्यसेवेसाठी प्रतीक्षा कालावधी वाढल्याची चर्चा नियमितपणे होते. उत्पादकता वाढीचा दर आणि संसाधनांवरील अवलंबन कमी करणे हीही आव्हाने आहेत. दूरवरच्या व आर्क्टिक भागांतील सेवा पोहोचवण्यासाठी मोठा खर्च करावा लागतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६