इराण

इराण (अधिकृत नाव: इस्लामिक प्रजासत्ताक इराण) हा पश्चिम आशियातील एक मोठा व प्राचीन देश आहे. पूर्वी या देशाला जगात 'पर्शिया' या नावाने ओळखले जात असे आणि १९३५ मध्ये त्याचे अधिकृत नाव इराण असे बदलले गेले. देशाची राजधानी तेहरान असून लोकसंख्या सुमारे नऊ कोटी आहे. इराणच्या उत्तरेस कॅस्पियन समुद्र व तुर्कमेनिस्तान, पूर्वेस अफगाणिस्तान व पाकिस्तान, पश्चिमेस इराक व तुर्कस्तान आणि दक्षिणेस पर्शियन आखात आहे. बहुसंख्य लोक फारसी भाषा बोलतात आणि शिया इस्लाम हा देशाचा अधिकृत धर्म आहे. १९७९ मधील इस्लामी राज्यक्रांतीनंतर देशाची राजकीय व सामाजिक रचना पूर्णपणे बदलली. तेल व वायूच्या मोठ्या साठ्यांमुळे इराण जागतिक ऊर्जा राजकारणात महत्त्वाचा घटक राहिला आहे.

माहिती

इराणचे क्षेत्रफळ सुमारे सोळा लाख पन्नास हजार चौरस किलोमीटर आहे. देशाचा मोठा भाग उंच पठार असून त्यावर झाग्रोस व एल्बोर्झ या पर्वतरांगा उभ्या आहेत. दमावंद हे ज्वालामुखीचे शिखर इराणमधील सर्वोच्च बिंदू आहे. मध्यभागात दश्ते-कवीर व दश्ते-लुत ही मोठी वाळवंटे पसरली आहेत. हवामान बहुतांशी कोरडे असून पाऊस कमी पडतो; त्यामुळे पाण्याची टंचाई हा देशाचा कायमचा प्रश्न आहे. कॅस्पियन समुद्राजवळील किनारी भागात मात्र हवामान दमट व जंगलांनी समृद्ध आहे.

अधिकृत चलन इराणी रियाल आहे. शासनपद्धतीत धार्मिक व निवडून आलेल्या संस्थांचे मिश्रण आहे. सर्वोच्च धार्मिक नेते हे राज्याचे सर्वोच्च अधिकारी मानले जातात आणि तेच लष्कर व न्यायव्यवस्थेच्या प्रमुखांची नियुक्ती करतात. राष्ट्रपती हा सरकारप्रमुख असतो व निवडणुकीतून निवडला जातो. संसदेला 'मजलिस' म्हणतात. घटनेचे पालन होत असल्याची खात्री करणारे पालक मंडळ महत्त्वाची भूमिका बजावते.

प्राचीन पर्शिया

इराणचा इतिहास हजारो वर्षांचा आहे. सुमारे ५५० इसवी सनपूर्व पूर्वी सायरस (कुरुश) यांनी हखामनी साम्राज्याची स्थापना केली आणि त्यांनी मध्य आशिया ते भूमध्य समुद्रापर्यंतचा प्रदेश जिंकला. दारयवहुश (दारियस) यांच्या काळात पर्सेपोलिस ही भव्य राजधानी उभारली गेली आणि प्रशासनासाठी रस्ते, टपाल व्यवस्था व प्रांतांची रचना विकसित झाली. हखामनी साम्राज्याला अलेक्झांडरच्या आक्रमणाने उलथून टाकले, त्यानंतर पार्थियन व ससानियन साम्राज्यांनी या भूभागावर सत्ता गाजवली.

सातव्या शतकात अरब आक्रमणानंतर इस्लामचा प्रसार झाला आणि पर्शियन भाषा व संस्कृतीने इस्लामी परंपरेत स्वतःचे स्थान निर्माण केले. सोळाव्या शतकात सफवी साम्राज्याने शिया इस्लामला राज्यधर्म म्हणून स्वीकारले आणि इस्फहान येथे भव्य नगररचना उभारली. अठराव्या शतकात काजार राजवंश सत्तेवर आला. एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस तंबाखू व तेलाच्या सवलतींविरुद्ध झालेल्या चळवळींतून घटनात्मक क्रांतीची पार्श्वभूमी तयार झाली आणि १९०६ मध्ये देशाला पहिली संसद मिळाली.

तेल व आधुनिक इतिहास

विसाव्या शतकात तेलाचा शोध हा इराणच्या राजकारणाचा केंद्रबिंदू बनला. १९५१ मध्ये पंतप्रधान मोहम्मद मोसाद्देक यांनी तेल उद्योगाचे राष्ट्रीयीकरण केले, परंतु १९५३ मध्ये झालेल्या सत्तापालटानंतर ही धोरणे बदलली आणि राजाचे अधिकार वाढले. १९७९ मध्ये व्यापक जनआंदोलनातून राजेशाही उलथून पडली आणि इस्लामी प्रजासत्ताकाची स्थापना झाली. त्यानंतर १९८० ते १९८८ या काळात इराकशी दीर्घ युद्ध झाले, ज्यात मोठी जीवितहानी व आर्थिक हानी झाली.

२०१५ मध्ये जागतिक शक्तींशी झालेल्या करारानुसार इराणने आपल्या अणुकार्यक्रमावर मर्यादा स्वीकारल्या आणि त्याबदल्यात आंतरराष्ट्रीय निर्बंध शिथिल झाले. २०१८ मध्ये अमेरिकेने या करारातून माघार घेतल्यानंतर निर्बंध पुन्हा लागू झाले आणि देशाची अर्थव्यवस्था व परराष्ट्र संबंध यावर त्याचा मोठा परिणाम झाला.

अर्थव्यवस्था

इराणकडे जगातील सर्वात मोठ्या तेलसाठ्यांपैकी एक व नैसर्गिक वायूचा अत्यंत मोठा साठा आहे. तेल व वायू हे सरकारी महसुलाचे व परकीय मुद्रा उत्पन्नाचे प्रमुख स्रोत आहेत. मात्र अर्थव्यवस्था केवळ तेलावर अवलंबून नाही; शेती, पेट्रोरसायने, पोलाद, सिमेंट, वाहन उत्पादन व हस्तकला यांचाही मोठा वाटा आहे. केशर व पिस्ता या उत्पादनांमध्ये इराण जगात आघाडीवर आहे आणि गालिचे विणकाम ही जुन्या काळापासूनची ओळख आहे.

आंतरराष्ट्रीय निर्बंधांमुळे परकीय गुंतवणूक व आंतरराष्ट्रीय बँकिंग मर्यादित झाले आहे. त्याचा परिणाम चलनवाढ, बेरोजगारी व लिरेच्या मूल्यावर होतो. तरुण व शिक्षित लोकसंख्येचा मोठा वाटा असूनही रोजगाराच्या संधी कमी आहेत, आणि त्यामुळे अनेक तरुण परदेशात स्थलांतर करतात. सरकारने अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण व स्थानिक उत्पादनाला चालना देण्यावर भर दिला आहे.

इराणमध्ये शिक्षणावर भर दिला जातो आणि उच्च शिक्षण घेणाऱ्या स्त्रियांचे प्रमाण या प्रदेशात उल्लेखनीय आहे. अनेक विद्यापीठे व संशोधन संस्था असून विज्ञान, अभियांत्रिकी व वैद्यकशास्त्रात मोठी क्षमता निर्माण झाली आहे. मात्र निर्बंधांमुळे आंतरराष्ट्रीय सहकार्य व तंत्रज्ञानाची देवाणघेवाण मर्यादित होते.

बाब	तपशील
राजधानी	तेहरान
अधिकृत भाषा	फारसी
चलन	इराणी रियाल
क्षेत्रफळ	सुमारे १६.५ लाख चौरस किमी
लोकसंख्या	सुमारे ९ कोटी
राज्यधर्म	शिया इस्लाम
इस्लामी प्रजासत्ताक स्थापना	१९७९

संस्कृती

पर्शियन संस्कृती ही जगातील सर्वात समृद्ध सांस्कृतिक परंपरांपैकी एक मानली जाते. फिरदौसी यांचा 'शाहनामा' हा महाकाव्य, हाफिज व सादी यांची कविता आणि रुमी यांचे विचार आजही मराठीसह जगभरातील भाषांत मानले जातात. नववर्षाचा सण 'नौरोझ' हा वसंतऋतूच्या आगमनाचा उत्सव असून तो युनेस्कोने अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणून मान्यता दिलेला आहे. नूरोझच्या काळात 'हफ्त-सीन' नावाची सजावट केली जाते.

इराणी खाद्यसंस्कृतीत भात, केबाब, विविध प्रकारचे स्टू, दही व केशरयुक्त गोड पदार्थ यांचा समावेश होतो. इस्फहानची नक्शे-जहाँ चौक, शिराझच्या बागा, याझ्दची वाळवंटातील मातीची नगरी आणि पर्सेपोलिस ही युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीतील महत्त्वाची स्थळे आहेत. कार्पेट विणकाम, ताम्रवस्तू, मीनाकारी व लघुचित्रकला ही हस्तकला जगभर प्रसिद्ध आहेत.

इराणच्या अनेक शहरांमध्ये पाण्याची टंचाई गंभीर बनली आहे. सरोवरे आटत असून भूजल पातळी घटत आहे आणि शेतकऱ्यांना पाण्यासाठी मोठी किंमत मोजावी लागते. वायूप्रदूषण व धूळीची वादळे हे तेहरानसारख्या मोठ्या शहरांतील नियमित प्रश्न आहेत. या समस्यांवर उपाय म्हणून पाण्याचा वापर कार्यक्षम करणे व पारंपरिक जलव्यवस्थांचे पुनरुज्जीवन यावर भर दिला जात आहे.

आंतरराष्ट्रीय संबंध

इराण प्रादेशिक शक्ती म्हणून ओळखला जातो आणि त्याचे संबंध अनेक वर्षे पाश्चात्य देशांशी तणावाचे राहिले आहेत. पर्शियन आखातातील सागरी मार्ग व होर्मुझची सामुद्रधुनी यांच्या नियंत्रणामुळे इराणला रणनीतिक महत्त्व आहे. रशिया, चीन व प्रादेशिक शेजाऱ्यांशी त्याचे आर्थिक व व्यापारी संबंध वाढत आहेत. अणुकार्यक्रमावरील वाद, निर्बंध आणि प्रादेशिक संघर्षांतील भूमिका हे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर सातत्याने चर्चेचे विषय असतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६