अरबी समुद्र

अरबी समुद्र हा हिंदी महासागराच्या वायव्य भागातील एक मोठा समुद्र आहे. तो सुमारे ३८,६२,००० चौरस किमी क्षेत्र व्यापतो. युरोप आणि भारत यांमधील प्रमुख समुद्री मार्गाचा हा महत्त्वाचा भाग आहे. पश्चिमेस आफ्रिकेचे हॉर्न आणि अरबी द्वीपकल्प, उत्तरेस इराण व पाकिस्तान, पूर्वेस भारत आणि दक्षिणेस हिंदी महासागराचा उर्वरित भाग याच्या सीमेवर आहे. रोमन काळात याला एरिथ्रियन समुद्र असे म्हणत. भारताची पश्चिम किनारपट्टी, मुंबईचे बंदर आणि लक्षद्वीप हे याच क्षेत्रात येतात.

माहिती

तपशील	माहिती
क्षेत्रफळ	सुमारे ३८,६२,००० चौरस किमी
सरासरी खोली	सुमारे २,७३४ मीटर
सर्वाधिक खोली	सुमारे ५,८०३ मीटर (व्हीटली डीप)
बहुतेक भागातील खोली	३,००० मीटरपेक्षा जास्त
सीमेवरील देश	भारत, पाकिस्तान, इराण, ओमान, येमेन, सोमालिया
प्रमुख बेटे	लक्षद्वीप, सोकोत्रा, कुरिया मुरिया
उत्तरेकडील जोडणी	ओमानचे आखात, होर्मुझची सामुद्रधुनी
पश्चिमेकडील जोडणी	एडनचे आखात, बाब-एल-मंडेब
प्रमुख नदी	सिंधू
मध्यभागात बेटे	नाहीत

अरबी समुद्राचा मोठा भाग खोल आहे. बहुतेक भागात खोली ३,००० मीटरपेक्षा जास्त आहे. समुद्राच्या मध्यभागात एकही बेट नाही. बेटे मुख्यतः किनाऱ्यालगत आहेत.

उत्तरेस ओमानच्या आखातातून होर्मुझच्या सामुद्रधुनीमार्गे हा समुद्र पर्शियन आखाताशी जोडला जातो. पश्चिमेस एडनच्या आखातातून बाब-एल-मंडेबमार्गे तो लाल समुद्राशी जोडला जातो. या दोन्ही मार्गांमुळे अरबी समुद्र जागतिक तेलवाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा बनतो.

मोसमी वारे व पाण्याची हालचाल

अरबी समुद्रातील वाऱ्यांची दिशा वर्षातून दोनदा उलटते. उन्हाळ्यात नैर्ऋत्येकडून वारे वाहतात. हिवाळ्यात ईशान्येकडून वारे येतात. या बदलाला मोसमी वाऱ्यांची उलटणी म्हणतात.

उन्हाळ्यातील वाऱ्यांमुळे समुद्राच्या पृष्ठभागावरील पाणी किनाऱ्यापासून दूर सरकते. त्याजागी खोल थंड पाणी वर येते. या प्रक्रियेला जलस्तंभ उलथन म्हणतात. त्यामुळे पोषक द्रव्ये वर येतात आणि मासेमारीस मदत होते.

हिवाळ्यात उलट प्रक्रिया होते. तेव्हा पाणी अधिक खारट आणि थंड होते. या बदलांचा परिणाम पर्जन्यमानावर आणि मासेमारीच्या हंगामावर दिसतो.

पर्यावरण व जैवविविधता

अरबी समुद्राची जैवविविधता श्रीमंत आहे. लक्षद्वीपच्या प्रवाळखडकांमध्ये अनेक प्रकारचे प्रवाळ आणि मासे आढळतात. हे खडक लहान बेटांभोवती वसलेले आहेत.

सागरी गाई अर्थात डुगोंग, व्हेल शार्क आणि अनेक प्रजातींचे कासवे येथे आढळतात. किनाऱ्यालगतच्या खारफुटी आणि दलदली अनेक जलचरांना आश्रय देतात. गुजरातच्या किनाऱ्यावरील प्रवाळखडकही याच प्रदेशात मोजले जातात.

तेलवाहतुकीमुळे या समुद्रावर प्रदूषणाचा दबाव आहे. तेल गळती, प्लास्टिक आणि जास्त मासेमारी हे प्रमुख धोके मानले जातात. किनाऱ्यावरील उद्योगांमुळेही पाण्याची गुणवत्ता बदलते.

व्यापार व बंदरे

अरबी समुद्र हा जगातील सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या समुद्री मार्गांपैकी एक आहे. पर्शियन आखातातील तेल याच मार्गाने भारत, पूर्व आशिया आणि युरोपकडे जाते. सुएझ कालव्यामार्गे जाणारी जहाजेही याच भागातून जातात.

भारताची प्रमुख पश्चिम किनारी बंदरे याच क्षेत्रात आहेत. मुंबई, जवाहरलाल नेहरू बंदर, मुंद्रा, कांडला, मार्मुगोवा, नवा मंगळूर आणि कोची ही त्यांतील काही. या बंदरांमधून तेल, कंटेनर माल, खनिजे आणि कृषी उत्पादने जातात.

पाकिस्तानचे कराची, ओमानचे सलालाह आणि सोमालियाचे मोगादिशू हीही या क्षेत्रातील महत्त्वाची बंदरे आहेत. मच्छीमारी हा येथील कोट्यवधी लोकांचा उपजीविकेचा आधार आहे.

बेटे व किनारपट्टी

अरबी समुद्रातील प्रमुख बेटे म्हणजे भारताचे लक्षद्वीप, येमेनचे सोकोत्रा आणि ओमानची कुरिया मुरिया बेटे. लक्षद्वीपमध्ये अनेक लहान प्रवाळ बेटे आहेत. ती भारताचे केंद्रशासित प्रदेश आहेत.

समुद्राच्या मध्यभागात एकही बेट नसल्याने येथील जहाजांना लांबचा प्रवास करावा लागतो. किनाऱ्यालगत मात्र अनेक लहान बेटे आणि खडक आहेत.

भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर खारफुटी आणि वाळूचे किनारे आहेत. केरळच्या किनाऱ्यावर मागील पाण्याची (बॅकवॉटर) जाळी आहे. गुजरातच्या किनाऱ्यावर चिखलाची मैदाने आणि मिठाची मैदाने आहेत.

ओमान, येमेन आणि सोमालिया यांचे किनारे बहुतेक कोरडे आणि खडकाळ आहेत. तेथे पावसाचे प्रमाण अत्यंत कमी आहे. त्यामुळे तेथील नद्या हंगामी स्वरूपाच्या आहेत.

निरीक्षण व सुरक्षा

अरबी समुद्रातील हवामान आणि लाटांचा अभ्यास भारतासाठी महत्त्वाचा आहे. चक्रीवादळांचा अंदाज घेण्यासाठी उपग्रह आणि बोयांचा वापर होतो. भारतीय राष्ट्रीय महासागर माहिती सेवा केंद्र हे काम पाहते.

इ.स. २००४ नंतर हिंदी महासागरात त्सुनामीची चेतावणी यंत्रणा उभारण्यात आली. ती याच समुद्रातील भूकंपांचे निरीक्षण करते. यामुळे किनाऱ्यावरील लोकांना आधी सूचना देणे शक्य झाले आहे.

सामुद्री दरोडा आणि तस्करी यांवर देखरेख ठेवण्यासाठी भारतीय नौदल आणि तटरक्षक दल सतत गस्त घालतात. या मार्गावरील सुरक्षा जागतिक व्यापारासाठीही महत्त्वाची आहे.

नाव व इतिहास

रोमन काळात या समुद्राला एरिथ्रियन समुद्र असे म्हणत होते. हे नाव लाल समुद्रासाठीही वापरले जात असे. अरब व्यापाऱ्यांच्या वर्चस्वामुळे पुढे अरबी समुद्र हे नाव प्रचलित झाले.

प्राचीन काळापासून हा समुद्र भारत, अरबस्तान आणि आफ्रिका यांना जोडणारा व्यापारी मार्ग होता. मसाले, कापूस, मोती आणि रेशीम यांचा व्यापार याच मार्गाने होत असे.

तापमान व खारटपणा

अरबी समुद्रातील पाण्याचे तापमान उत्तरेकडे जास्त आणि दक्षिणेकडे कमी असते. उन्हाळ्यात पृष्ठभागावरील तापमान सुमारे २८ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचते.

बाष्पीभवन जास्त असल्याने या समुद्राचे पाणी जास्त खारट आहे. लाल समुद्रातून येणारे जास्त खारट पाणी बाब-एल-मंडेबमार्गे येथे मिसळते. यामुळे खोल पाण्याची रचना बदलते.

किनारपट्टीवरील शहरे

अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर अनेक मोठी शहरे वसली आहेत. भारतात मुंबई, कोची, मंगळूर आणि पणजी यांचा समावेश होतो. पाकिस्तानात कराची हे मोठे बंदर आहे.

इराणचे चाबहार आणि बंदर अब्बास, ओमानचे मस्कत व सलालाह, येमेनचे एडन आणि सोमालियाचे बोसासो ही बंदरे याच किनाऱ्यावर आहेत. या बंदरांमधून तेल, मालवाहतूक आणि मासेमारी होते.

अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर मोठे औद्योगिक क्षेत्र आहे. तेलशुद्धीकरण कारखाने आणि रासायनिक उद्योग यांमुळे या भागाची अर्थव्यवस्था वाढली आहे.

अरबी समुद्रातील मासेमारी अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थेला आधार देते. भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर सुरमई, बांगडा आणि झिंगे यांची मासेमारी प्रमुख आहे.

खोल समुद्रात ट्युना आणि इतर मोठ्या माशांची शिकार होते. केरळ आणि कर्नाटकातील मच्छीमार या साठ्यांवर अवलंबून आहेत. शाश्वत मासेमारीचे नियम या भागात महत्त्वाचे ठरतात.

अरबी समुद्राच्या खोल भागात पाण्याची रचना एकसारखी राहते. मात्र किनाऱ्यालगत ती हंगामानुसार बदलते.

नद्यांमधून येणारे गोडे पाणी किनाऱ्याजवळ मिसळते. त्यामुळे तेथील खारटपणा कमी होतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६