पर्शियन आखात

पर्शियन आखात हा हिंदी महासागराचा एक उथळ भाग आहे. तो अरबी द्वीपकल्प आणि नैऋत्य आशियातील इराण यांच्या मधे वसलेला आहे. या आखाताची लांबी सुमारे ९९० किलोमीटर आहे आणि रुंदी ५६ ते ३४० किलोमीटरपर्यंत बदलते. ईशान्य टोकाला असलेल्या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून तो ओमानच्या आखाताला जोडला जातो. पाण्याची खोली कमी असल्यामुळे येथील पर्यावरण बाहेरील बदलांना लवकर प्रतिसाद देते. जगातील तेलवाहतुकीचा एक प्रमुख मार्ग याच आखातातून जातो.

माहिती

आखाताच्या उत्तरेला इराण आहे. वायव्येला इराक आणि कुवेत, नैऋत्येला सौदी अरब, बहरीन आणि कतार, तर दक्षिणेला संयुक्त अरब अमिरात व ओमान आहेत. आठ देशांच्या किनाऱ्यांना स्पर्श करणारे हे पाणी आशियातील एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र आहे. बहरीन हे येथील सर्वात मोठे बेट आहे. किश, कैस आणि किशम ही इतर काही प्रमुख बेटे आहेत. आखाताच्या किनाऱ्यावर अनेक लहान खाड्या आणि नैसर्गिक बंदरे आहेत. यामुळे प्राचीन काळापासून येथे व्यापाराची परंपरा आहे. मोती गोळा करणे हा पूर्वीचा मोठा उद्योग होता.

भूगोल

पर्शियन आखात हे एक अरुंद आणि लांब पाण्याचे क्षेत्र आहे. ते वायव्येकडून ईशान्येकडे पसरलेले आहे. त्याचा आकार पातळ आणि वाकडा आहे. उत्तरेकडील किनार इराणचा आहे आणि तो बहुतेक ठिकाणी खडकाळ आहे. दक्षिणेकडील किनार अरबी द्वीपकल्पाचा असून तो वाळूचा व सपाट आहे. आखाताचा तळ बहुतेक ठिकाणी सपाट आहे. खोली क्वचितच ९० मीटरपेक्षा जास्त होते. सर्वात खोल भाग इराणच्या किनाऱ्यालगत आहे. उथळ पाण्यामुळे सूर्यप्रकाश तळापर्यंत पोहोचतो. त्यामुळे येथे पाण्यातील वनस्पती आणि प्रवाळांच्या वाढीस पोषक वातावरण मिळते. होर्मुझची सामुद्रधुनी ४८ ते ९६ किलोमीटर रुंद आहे. ही सामुद्रधुनी आखाताला खुल्या महासागराशी जोडते. तिच्या अरुंदपणामुळे आखातातील पाण्याची देवाणघेवाण मर्यादित राहते. त्यामुळे आखातातील पाणी उकळते आणि त्याची क्षारता जास्त असते.

व्यापार, वाहतूक आणि बेटे

आखाताच्या किनाऱ्यावर तेल आणि वायूचे मोठे साठे आहेत. जगातील अनेक देशांना तेल याच भागातून पुरवले जाते. मोठ्या तेलवाहू जहाजांसाठी होर्मुझची सामुद्रधुनी हा एकमेव मार्ग आहे. त्यामुळे जगाच्या ऊर्जाव्यापारात या सामुद्रधुनीचे स्थान महत्त्वाचे आहे. दुबई, अबू धाबी, दोहा आणि कुवेत ही येथील प्रमुख बंदरे आहेत. या बंदरांमधून तेल, वायू आणि इतर मालमत्ता जगभर पाठवली जाते. आखातातील देशांनी आपल्या किनाऱ्यांवर मोठे औद्योगिक क्षेत्र उभारले आहे. पर्यटन आणि वित्त हे देखील येथील अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे भाग आहेत. या भागातील अनेक देशांनी समुद्रकिनाऱ्यावर कृत्रिम बेटे आणि मोठी बांधकामे केली आहेत.

यामुळे किनाऱ्याचा नैसर्गिक स्वरूप बदलला आहे. माशांच्या अधिवासांवर याचा परिणाम होत असल्याचे अभ्यास सांगतात. आखातात अनेक लहान बेटे आहेत. बहरीन हे येथील सर्वात मोठे बेट मानले जाते. किशम हे इराणच्या किनाऱ्याजवळचे मोठे बेट आहे. किश, कैस आणि बुबियान ही इतर काही महत्त्वाची बेटे आहेत. बहुतेक बेटे वाळू आणि प्रवाळांपासून तयार झाली आहेत. त्यांवर खारफुटीची लहान जंगले आहेत. या जंगलांमध्ये पक्षी आणि लहान सागरी जीव राहतात. किनाऱ्यावरील शहरे वेगाने वाढली आहेत. या शहरांना गोड्या पाण्याची गरज मोठ्या प्रमाणात आहे.

म्हणून येथे समुद्राचे पाणी गोडे करणारे मोठे कारखाने उभारले आहेत. जगातील काही सर्वात मोठे असे कारखाने याच भागात आहेत. यामुळे आखातातील खारट पाणी आणि कचरा यांचे व्यवस्थापन महत्त्वाचे ठरले आहे. जबल अली आणि रास लाफान ही येथील प्रमुख बंदरे आहेत. या बंदरांमधून तेल, वायू आणि इतर माल पाठवला जातो. बंदरांजवळ मोठे औद्योगिक क्षेत्र उभारले आहे. मालवाहतुकीसाठी आधुनिक सुविधा उभारल्या आहेत. यामुळे जहाजांना कमी वेळात माल भरता येतो.

पर्यावरण आणि जैवविविधता

उथळ पाणी आणि उबदार तापमान यामुळे येथे प्रवाळांच्या बेटांची वाढ होते. आखातातील प्रवाळे उष्णता आणि क्षारता सहन करू शकतात. म्हणून ती इतर ठिकाणच्या प्रवाळांपेक्षा वेगळी आहेत. शास्त्रज्ञ या प्रवाळांचा अभ्यास जागतिक तापमानवाढीच्या संदर्भात करतात. डुगाँग, हिरवा कासव आणि अनेक प्रकारचे मासे येथे आढळतात. खारफुटीची जंगले किनाऱ्यावरील जीवांना आश्रय देतात. स्थलांतर करणाऱ्या पक्ष्यांसाठीही हा भाग महत्त्वाचा आहे. तेलगळती आणि किनाऱ्यावरील बांधकाम यांमुळे येथील पर्यावरणावर दबाव वाढला आहे. मोठ्या जहाजांच्या वाहतुकीमुळे पाण्याचे प्रदूषण होते. उकळत्या पाण्यात प्रदूषक पदार्थ सहज टिकतात. त्यामुळे सफाईची प्रक्रिया मंद होते. या कारणांमुळे आखातातील पर्यावरणाचे संरक्षण आव्हानाचे ठरले आहे.

इतिहास आणि मोती व्यापार

प्राचीन काळापासून या आखातातून व्यापार चालत होता. मेसोपोटेमिया आणि सिंधू संस्कृती यांच्यातील संपर्क याच मार्गाने होता असे मानले जाते. मोती गोळा करणे हा येथील जुना उद्योग होता. बहरीन आणि कुवेतजवळील पाण्यात मोत्याचे शिंपले मिळत असत. यामुळे या भागाला मोठी प्रतिष्ठा मिळाली. विसाव्या शतकात जपानमधील कृत्रिम मोत्यांमुळे हा उद्योग जवळपास संपुष्टात आला. आज मोती व्यापार फक्त पर्यटनासाठी स्मरण म्हणून उरला आहे.

आखातातील देश

आठ देशांच्या किनाऱ्यांना या आखाताचा स्पर्श होतो. त्यात इराण, इराक, कुवेत, सौदी अरब, बहरीन, कतार, संयुक्त अरब अमिरात आणि ओमान यांचा समावेश होतो. या देशांच्या अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणात तेलावर आधारित आहेत. काही देशांनी तेलावरील अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न सुरू केला आहे. त्यासाठी पर्यटन, वित्त आणि तंत्रज्ञान यांवर भर दिला जात आहे. दुबई आणि दोहा येथे हा बदल स्पष्ट दिसतो. बहरीन हे बेटांचे राज्य आहे. तेथे तेलाचे साठे कमी आहेत. म्हणून तेथे वित्त आणि सेवा उद्योगाकडे लक्ष दिले जाते. या देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणात परदेशी कामगार राहतात. त्यामुळे लोकसंख्येचे स्वरूप इतर भागांपेक्षा वेगळे आहे. यामुळे आखातातील समाजावरही परिणाम झाला आहे.

संदर्भ

1. Encyclopaedia Britannica — Persian Gulf
2. NOAA — Persian Gulf region
3. UNEP — Regional Seas Programme
4. International Hydrographic Organization
5. Encyclopaedia Britannica — Strait of Hormuz

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६