पाकिस्तान

पाकिस्तान हा दक्षिण आशियातील देश असून त्याचा भूभाग अरबी समुद्रापासून हिमालय आणि काराकोरम पर्वतरांगांपर्यंत पसरलेला आहे. सिंधू नदीचे खोरे, प्राचीन हडप्पा संस्कृती, पर्वतीय प्रदेश आणि विविध भाषा-संस्कृती ही त्याची वैशिष्ट्ये आहेत. इस्लामाबाद ही राजधानी असून कराची हे सर्वांत मोठे शहर आणि प्रमुख बंदर आहे. [१]

माहिती

भूगोल आणि हवामान

पाकिस्तानच्या पूर्वेस भारत, पश्चिमेस इराण आणि अफगाणिस्तान, उत्तरेस चीन आणि दक्षिणेस अरबी समुद्र आहे. देशात हिमालय, काराकोरम आणि हिंदूकुश पर्वतरांगा आहेत. K2 हे जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वोच्च शिखर पाकिस्तान-चीन सीमेजवळ आहे. उत्तरेकडील हिमनद्या अनेक नद्यांना पाणी पुरवतात.

सिंधू नदी आणि तिच्या उपनद्यांनी पंजाब व सिंधमधील सुपीक मैदाने तयार केली आहेत. पश्चिमेकडे बलुचिस्तानचे पठार, तर दक्षिण-पूर्वेस थार वाळवंट आहे. हवामान प्रामुख्याने कोरडे आणि अर्ध-कोरडे आहे; उत्तरेकडील पर्वतीय भागांत थंड हवामान असते. मान्सून पाऊस, पूर, दुष्काळ आणि हिमनद्यांतील बदल देशाच्या जलसुरक्षेवर परिणाम करतात.

इतिहास

पाकिस्तानच्या भूभागात सिंधू संस्कृतीची हडप्पा आणि मोहेन्जोदारो ही महत्त्वाची शहरे विकसित झाली. या नगरांमध्ये नियोजित रस्ते, निचरा व्यवस्था आणि व्यापाराचे पुरावे आढळतात. पुढील काळात या प्रदेशावर पर्शियन, मौर्य, ग्रीक, कुषाण, अरब, तुर्क आणि मुघल सत्तांचा प्रभाव पडला.

ब्रिटिश राजवटीच्या काळात हा प्रदेश ब्रिटिश भारताचा भाग होता. विसाव्या शतकात मुस्लिम लीगने स्वतंत्र मुस्लिम राष्ट्राची मागणी केली. १४ ऑगस्ट १९४७ रोजी पाकिस्तान स्वतंत्र झाला. फाळणीमुळे मोठ्या प्रमाणावर लोकांचे स्थलांतर आणि हिंसाचार झाला. १९७१ मध्ये पूर्व पाकिस्तान वेगळा होऊन बांगलादेश स्वतंत्र झाला. पाकिस्तानच्या आधुनिक इतिहासात लोकशाही सरकारे आणि लष्करी शासनाचे कालखंड आलटून-पालटून आले. [२]

राज्यव्यवस्था

पाकिस्तान ही संघराज्यात्मक संसदीय प्रजासत्ताक व्यवस्था आहे. राष्ट्राध्यक्ष हे राष्ट्रप्रमुख असतात आणि पंतप्रधान सरकारचे नेतृत्व करतात. संसदेत नॅशनल असेंब्ली आणि सिनेट ही दोन सभागृहे आहेत. देशात पंजाब, सिंध, खैबर पख्तूनख्वा आणि बलुचिस्तान हे चार प्रांत आहेत; इस्लामाबाद राजधानी क्षेत्र आणि इतर प्रशासकीय प्रदेशही आहेत.

अर्थव्यवस्था आणि उद्योग

पाकिस्तानची अर्थव्यवस्था शेती, वस्त्रोद्योग, सेवा, उत्पादन आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांवर आधारित आहे. कापूस, गहू, तांदूळ, ऊस आणि मका ही प्रमुख पिके आहेत. सिंधू नदीच्या सिंचन व्यवस्थेमुळे शेतीला आधार मिळतो. वस्त्रोद्योग आणि कापड निर्यात हे औद्योगिक क्षेत्रातील महत्त्वाचे घटक आहेत.

कराची आणि पोर्ट कासिम ही महत्त्वाची बंदरे आहेत. सिमेंट, खत, पोलाद, अन्नप्रक्रिया आणि क्रीडासाहित्य निर्मिती हे इतर उद्योग आहेत. ऊर्जा पुरवठा, सार्वजनिक कर्ज, महागाई, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि रोजगारनिर्मिती ही अर्थव्यवस्थेसमोरील आव्हाने आहेत.

लोकसंख्या, भाषा आणि समाज

उर्दू ही राष्ट्रीय भाषा आहे; पंजाबी, पश्तो, सिंधी, सराइकी, बलुची आणि इतर भाषा मोठ्या प्रमाणावर बोलल्या जातात. बहुसंख्य लोक मुस्लिम आहेत; हिंदू, ख्रिश्चन आणि इतर धार्मिक समुदायही आहेत. कराची, लाहोर, फैसलाबाद, रावळपिंडी, पेशावर आणि क्वेटा ही प्रमुख शहरे आहेत.

संस्कृती, शिक्षण आणि क्रीडा

पाकिस्तानी संस्कृतीत दक्षिण आशियाई, पर्शियन, मध्य आशियाई आणि स्थानिक परंपरांचा प्रभाव आहे. सूफी संगीत, कव्वाली, हस्तकला आणि प्रादेशिक खाद्यसंस्कृती प्रसिद्ध आहेत. क्रिकेट हा अत्यंत लोकप्रिय खेळ आहे. हॉकी हा पाकिस्तानचा ऐतिहासिकदृष्ट्या यशस्वी खेळ राहिला आहे. विद्यापीठे अभियांत्रिकी, वैद्यक, कृषी आणि विज्ञान क्षेत्रांत शिक्षण देतात.

पर्यटन आणि पर्यावरण

लाहोर किल्ला, बादशाही मशीद, मोहेन्जोदारो, तक्षशिला, हुंजा खोरे आणि फेयरी मेडोज ही प्रसिद्ध स्थळे आहेत. उत्तरेकडील पर्वतीय प्रदेश पर्यटन आणि गिर्यारोहणासाठी ओळखले जातात. हिमनद्यांचे वितळणे, पूर, जंगलतोड आणि पाण्याची कमतरता ही पर्यावरणीय आव्हाने आहेत. [३]

शिक्षण, विज्ञान आणि वाहतूक

पाकिस्तानमध्ये सार्वजनिक आणि खासगी विद्यापीठे विज्ञान, वैद्यक, अभियांत्रिकी, कृषी आणि व्यवस्थापन क्षेत्रांत शिक्षण देतात. लाहोर विद्यापीठ, कायदे-आझम विद्यापीठ आणि नॅशनल युनिव्हर्सिटी ऑफ सायन्सेस अँड टेक्नॉलॉजी ही महत्त्वाची उदाहरणे आहेत. कराची बंदर आणि ग्वादर बंदर समुद्री व्यापारासाठी महत्त्वाचे आहेत. कराकोरम महामार्ग उत्तरेकडील पर्वतीय प्रदेशाला चीनशी जोडतो. शिक्षणातील प्रादेशिक असमानता, पायाभूत सुविधांची गरज आणि पाण्याचे व्यवस्थापन ही विकासातील महत्त्वाची आव्हाने आहेत.

पर्यावरण आणि जलसुरक्षा

सिंधू नदीप्रणाली पाकिस्तानच्या शेती, पिण्याच्या पाण्याच्या पुरवठा आणि जलविद्युत निर्मितीसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. हिमालय आणि काराकोरममधील हिमनद्या नदीप्रवाहाला पाणी पुरवतात. हवामानबदलामुळे हिमनद्यांमध्ये बदल, अतिवृष्टी आणि पूर यांचा धोका वाढू शकतो. सिंचनातील पाण्याची बचत, भूजल व्यवस्थापन, जंगलांचे संरक्षण आणि शहरांतील प्रदूषण नियंत्रण यांना महत्त्व आहे.

प्रादेशिक सहकार्य आणि शहरे

पाकिस्तान दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटना (SAARC), इस्लामिक सहकार्य संघटना आणि शांघाय सहकार्य संघटनेचा सदस्य आहे. चीनशी आर्थिक व पायाभूत सुविधा सहकार्य, तसेच मध्य आशिया आणि आखाती देशांशी व्यापारसंबंध महत्त्वाचे आहेत. लाहोर हे पंजाबमधील सांस्कृतिक व शैक्षणिक केंद्र, तर कराची हे औद्योगिक व बंदर शहर आहे. इस्लामाबाद नियोजित राजधानी म्हणून विकसित करण्यात आले. शहरांमध्ये सार्वजनिक वाहतूक, स्वच्छता आणि पाणीपुरवठा सुधारण्याची गरज आहे.

संदर्भ

१. Government of Pakistan. https://pakistan.gov.pk/ २. Encyclopaedia Britannica — Pakistan: History. https://www.britannica.com/place/Pakistan ३. UNESCO — Pakistan, World Heritage Convention. https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk ४. Pakistan Bureau of Statistics. https://www.pbs.gov.pk/ ५. World Bank — Pakistan Data. https://data.worldbank.org/country/pakistan

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६