लाल समुद्र

लाल समुद्र हा आफ्रिका व आशिया या खंडांमध्ये असलेला लांब व अरुंद समुद्र आहे. त्याची लांबी उत्तरेस स्वेजच्या आखातापासून दक्षिणेस बाब-एल-मंदेबच्या सामुद्रधुनीपर्यंत सुमारे २,२५० किलोमीटर आहे. समुद्राचे पृष्ठभाग क्षेत्रफळ सुमारे ४,३८,००० चौरस किलोमीटर असून कमाल रुंदी सुमारे ३५५ किलोमीटर आहे. सरासरी खोली सुमारे ४९० मीटर असून मध्य भागातील सुवाकिन खोऱ्यात कमाल खोली सुमारे २,७३० मीटर नोंदली गेली आहे; काही स्रोतांमध्ये ३,०४० मीटरचा उल्लेख आढळतो. हा जगातील सर्वात उत्तरेकडील उष्णकटिबंधीय समुद्र मानला जातो. लाल समुद्र हा लाल समुद्राच्या रिफ्टमधून तयार झाला असल्याने तो ग्रेट रिफ्ट प्रणालीचा भाग मानला जातो.

माहिती

समुद्राच्या पश्चिमेस इजिप्त, सुदान, इरिट्रिया व जिबौती आहेत, तर पूर्वेस सौदी अरेबिया व येमेन आहेत. उत्तरेस इस्रायल व जॉर्डनच्या किनाऱ्याला लागून दोन आखाते आहेत. बाब-एल-मंदेबच्या सामुद्रधुनीमार्फत हा समुद्र अडेनच्या आखाताशी जोडला जातो.

लाल समुद्रात मोठी नदी येत नाही आणि पर्जन्यमानही अत्यंत कमी आहे. त्यामुळे समुद्रातील पाण्याची भरपाई प्रामुख्याने अडेनच्या आखातातून येणाऱ्या पाण्यावर अवलंबून असते. समुद्राचा सुमारे ४० टक्के भाग १०० मीटरपेक्षा कमी खोलीचा आहे.

खारटपणा

लाल समुद्र जगातील सर्वात खारट जलाशयांपैकी एक आहे. उच्च तापमान व बाष्पीभवन आणि कमी पर्जन्य यामुळे पाण्यातील क्षारांचे प्रमाण वाढते. समुद्राच्या दक्षिण भागात खारटपणा सुमारे ३६ ग्राम प्रतिलिटर तर उत्तर भागात सुमारे ४१ ग्राम प्रतिलिटर इतका आहे.

जागतिक सागरी पाण्याची सरासरी खारटपणा सुमारे ३५ ग्राम प्रतिलिटर इतकी असते, त्यामुळे लाल समुद्रातील पाणी सरासरी सुमारे ४० ग्राम प्रतिलिटर इतके खारट आहे. या उच्च खारटपणामुळे येथील प्रजातींनी विशिष्ट जुळवून घेण्याची क्षमता विकसित केली आहे.

कोरल रीफ

लाल समुद्राच्या किनाऱ्याला सुमारे २,००० किलोमीटर लांबीचे कोरल रीफ विस्तारलेले आहे. हे रीफ जगातील सर्वात निरोगी रीफ परिसंस्थांपैकी मानले जातात. उच्च तापमान व खारटपणा सहन करण्याची क्षमता येथील कोरलना आहे.

समुद्रात १,००० हून अधिक अपृष्ठवंशीय प्रजाती आणि सुमारे २०० प्रकारचे कोरल आढळतात. माशांच्या सुमारे १,२०० प्रजाती येथे नोंदवल्या गेल्या असून त्यांपैकी काही केवळ याच समुद्रात आढळतात. रस मोहम्मद राष्ट्रीय उद्यान व फरासान बेटे ही प्रमुख संरक्षित क्षेत्रे आहेत.

जलवाहतूक

स्वेज कालवा तयार झाल्यानंतर लाल समुद्र हा युरोप व आशिया यांतील प्रमुख जलमार्ग बनला. तेलवाहू जहाजे, मालवाहू जहाजे आणि प्रवासी जहाजे या मार्गाने मोठ्या संख्येने जातात. बाब-एल-मंदेबची सामुद्रधुनी हा या मार्गातील अत्यंत महत्त्वाचा अरुंद बिंदू आहे.

वाहतुकीमुळे या भागाचे भौगोलिक महत्त्व वाढले आहे. मात्र जहाजांमधून होणारी तेलगळती व अपघात यांमुळे रीफना धोका निर्माण होतो. या मार्गावरील सुरक्षेचे प्रश्नही जागतिक व्यापारावर परिणाम करतात.

पर्यावरण

लाल समुद्रातील कोरल रीफ उच्च तापमान सहन करू शकत असले, तरी प्रदूषण व किनाऱ्यावरील बांधकाम यांमुळे त्यांच्यावर दबाव वाढत आहे. पर्यटनामुळे रीफजवळील बोटींची व गोताखोरांची संख्या वाढली आहे.

मासेमारी व किनाऱ्यावरील विकास यांमुळे काही भागांत रीफची हानी झाली आहे. तापमान वाढल्यास कोरलचे विरंजन होण्याचा धोका असतो. संरक्षित क्षेत्रे वाढवणे आणि पर्यटनावर मर्यादा घालणे हे उपाय सुचवले जातात.

वैशिष्ट्य	तपशील
पृष्ठभाग क्षेत्रफळ	सुमारे ४,३८,००० चौरस किमी
लांबी	सुमारे २,२५० किमी
कमाल रुंदी	सुमारे ३५५ किमी
सरासरी खोली	सुमारे ४९० मीटर
खारटपणा	सुमारे ३६ ते ४१ ग्राम प्रतिलिटर
किनारी देश	इजिप्त, सुदान, सौदी अरेबिया, येमेन इत्यादी

तयार होणे

लाल समुद्र हा भूपट्ट विभाजनामुळे तयार झालेला तरुण समुद्र आहे. अरबी व आफ्रिकी भूपट्ट दूर सरकल्यामुळे तयार झालेल्या खोऱ्यात पाणी साचले आणि हा समुद्र निर्माण झाला. त्यामुळे त्याच्या तळात ज्वालामुखीय हालचाली अजूनही सक्रिय आहेत.

समुद्राच्या मध्यभागातून एक खोल खोरी जाते आणि तेथे उष्ण जलस्रोत आढळतात. काही बेटे ज्वालामुखीय उद्रेकांमुळे नव्याने तयार झाली आहेत. २०११ व २०१३ मध्ये झुबैर द्वीपसमूहात अशा नवीन बेटी तयार झाल्याचे नोंदवले गेले.

किनारी अर्थव्यवस्था

लाल समुद्राच्या किनाऱ्यावरील अर्थव्यवस्था मासेमारी, पर्यटन आणि जलवाहतूक यांवर आधारित आहे. इजिप्तमधील हुर्घादा व शर्म-एल-शेख ही पर्यटन केंद्रे गोताखोरीसाठी जगभर प्रसिद्ध आहेत. सौदी अरेबियाच्या किनाऱ्यावर नवीन शहरे व बंदरे विकसित केली जात आहेत.

जेद्दाह व सुदानचे पोर्ट सुदान ही महत्त्वाची बंदरे आहेत. स्वेज कालव्यामार्फत जाणाऱ्या जहाजांना ही बंदरे सेवा पुरवतात. मात्र या भागातील काही क्षेत्रांमध्ये अस्थिरतेमुळे वाहतुकीवर परिणाम होतो.

हवामान

लाल समुद्राच्या किनाऱ्यावर उष्ण व कोरडे हवामान आहे. पर्जन्यमान अत्यंत कमी असून काही भागांत वर्षाला काही मिलिमीटरपेक्षाही कमी पाऊस पडतो. उन्हाळ्यात तापमान अत्यंत उष्ण होते.

वाहणाऱ्या वाऱ्यांमुळे वाळू व धूळ समुद्रावर पसरते. या धुळीमुळे पाण्याची दृश्यमानता काही काळ कमी होते. हिवाळ्यात उत्तरेकडील वाऱ्यांमुळे तापमान थोडे कमी होते.

संरक्षित क्षेत्रे

लाल समुद्राच्या किनाऱ्यावर अनेक सागरी संरक्षित क्षेत्रे आहेत. इजिप्तमधील रस मोहम्मद राष्ट्रीय उद्यान सिनाई द्वीपकल्पाच्या दक्षिण टोकावर आहे आणि तेथील रीफ गोताखोरांमध्ये प्रसिद्ध आहेत. सुदानमधील सांगानेब अटॉल हे प्रवाळ रचनेसाठी ओळखले जाते.

सौदी अरेबियाच्या किनाऱ्यावरील फरासान बेटे आणि इरिट्रियाच्या किनाऱ्यावरील दाहलाक द्वीपसमूह हेही महत्त्वाचे संरक्षित भाग आहेत. या क्षेत्रांमध्ये मासेमारी व बांधकामावर निर्बंध आहेत.

संरक्षित क्षेत्रांची प्रभावीता वाढवण्यासाठी देखरेख व निधी आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांचा सहभाग वाढवल्यास संवर्धन अधिक यशस्वी होऊ शकते.

संशोधन

लाल समुद्रातील खोल भागात खारट पाण्याचे तळे आढळतात आणि त्यांतील सूक्ष्मजीवांचा अभ्यास विशेष लक्ष वेधतो. या तळ्यांमधील प्रचंड खारटपणा व कमी ऑक्सिजनमुळे तेथे विशिष्ट जीवनशैली विकसित झाली आहे.

समुद्राच्या तळाजवळील उष्ण जलस्रोत व ज्वालामुखीय हालचालींचाही अभ्यास होतो. काही बेटांवर अलीकडच्या काळात ज्वालामुखी उद्रेकांमुळे नवीन बेटे तयार झाली आहेत.

खनिज आणि ऊर्जा

लाल समुद्राच्या तळात तेल व वायूचे साठे आहेत आणि किनाऱ्यावरील देशांमध्ये त्यांचे उत्पादन सुरू आहे. खोल भागातील खारट तळ्यांमध्ये धातूंचे कण सापडल्याचेही संशोधनात नमूद केले आहे.

खनिज उत्पादनामुळे सागरी परिसंस्थेवर दबाव येण्याचा धोका असतो. तेलगळती व रसायनांचा प्रवाह रोखण्यासाठी कडक नियम आवश्यक मानले जातात. किनाऱ्यावरील देशांनी संयुक्त देखरेख यंत्रणा उभारण्याची गरज व्यक्त केली आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६