मंगळ

मंगळ हा सूर्यापासूनच्या अंतरानुसार सूर्यमालेतील चौथा ग्रह आहे. त्याला लाल ग्रह असेही म्हणतात, कारण त्याची पृष्ठभाग लालसर दिसते. मंगळाचा आकार पृथ्वीपेक्षा सुमारे अर्धा आहे आणि त्याचे गुरुत्वाकर्षण पृथ्वीच्या सुमारे ३८ टक्के इतके आहे. मंगळावर फोबोस व डीमोस असे दोन लहान चंद्र आहेत. पृथ्वीवरून मंगळावर याने पाठवण्याच्या अनेक मोहिमा झाल्या असून त्यात भारताची मंगळयान मोहीमही महत्त्वाची आहे. भविष्यात माणसाला मंगळावर पाठवण्याची तयारी सुरू आहे.

माहिती

मंगळ सूर्यापासून सुमारे २२.८ कोटी किलोमीटर अंतरावर आहे. सूर्याभोवतीची त्याची एक परिक्रमा सुमारे ६८७ पृथ्वी दिवसांत पूर्ण होते. स्वतःभोवतीचे एक परिभ्रमण मात्र तो सुमारे २४ तास ३७ मिनिटांत करतो, त्यामुळे त्याचा दिवस पृथ्वीच्या दिवसाइतकाच आहे.

मंगळाचा व्यास सुमारे ६,७८० किलोमीटर आहे. बुध ग्रहापेक्षा तो मोठा असला, तरी पृथ्वी व शुक्र यांच्यापेक्षा खूप लहान आहे. त्याची पृष्ठभागावरील सरासरी तापमान शून्याखाली सुमारे ६० अंश सेल्सियस इतके कमी आहे.

मंगळावर हवेचा दाब अत्यंत कमी असल्याने तेथे द्रव स्वरूपात पाणी टिकू शकत नाही. तरीही तेथे बर्फाच्या स्वरूपात पाण्याचा मोठा साठा असल्याचे पुरावे मिळाले आहेत. हेच मंगळावरील जीवनाच्या शक्यतेच्या चर्चेचे केंद्र आहे.

लाल रंगाचे कारण

मंगळाच्या मातीत लोखंडाचे ऑक्साइड मोठ्या प्रमाणात आहे. या संयुगामुळे माती गंजलेल्या लोखंडासारखी लालसर दिसते. वाऱ्यामुळे ही बारीक धूळ वातावरणात उडून राहते आणि त्यामुळे मंगळाचे आकाशही तांबूस रंगाचे दिसते.

मंगळाच्या पृष्ठभागावरची धूळ वारंवार मोठ्या वादळांत उडून जाते. काही वेळा ही वादळे संपूर्ण ग्रहाला व्यापतात आणि आठवड्यांपर्यंत टिकतात. अशा वेळी ग्रहाचे स्वरूप अधिक धूसर होते.

मंगळाची पृष्ठभाग अनेक क्रेटरांनी व्यापलेली आहे. या क्रेटरांचा अभ्यास करून ग्रहाच्या भूतकाळातील टकरांची माहिती मिळते. काही क्रेटरांमध्ये बर्फ असल्याचेही संकेत मिळाले आहेत.

मंगळाच्या पृष्ठभागावर वाऱ्याने तयार झालेले टेकड्यांचे व लाटांचे नमुने आढळतात. यावरून तेथील हवामानाच्या चक्रीय बदलांचा अंदाज बांधता येतो.

वातावरण

मंगळाचे वातावरण बहुतांश कार्बन डायऑक्साइडचे बनलेले आहे. त्याचे प्रमाण सुमारे ९५ टक्के इतके आहे. नायट्रोजन व आर्गॉन यांचे प्रमाण कमी आहे आणि ऑक्सिजन अत्यंत कमी प्रमाणात आहे.

वातावरणाची घनता पृथ्वीच्या सुमारे १ टक्क्याहूनही कमी आहे. त्यामुळे तेथे दाब अत्यंत कमी जाणवतो आणि उष्णता टिकून राहत नाही. दिवसा व रात्रीच्या तापमानात मोठी तफावत असते.

मंगळाच्या वातावरणात धूळ मोठ्या प्रमाणात असल्याने वादळे तीव्र होतात. या वादळांमुळे यानांच्या सौर पॅनलवर धूळ साचून ऊर्जानिर्मितीवर परिणाम होतो. ही एक मोठी तांत्रिक अडचण मानली जाते.

मंगळाच्या मातीत पेर्क्लोरेट नावाचे रसायन आढळले आहे. ते सूक्ष्मजीवांसाठी हानिकारक असू शकते, त्यामुळे मानवी वसाहतीच्या नियोजनात ही बाब विचारात घ्यावी लागते.

भूरूपे

मंगळावर सूर्यमालेतील सर्वात मोठा ज्वालामुखी आहे. त्याला ऑलिंपस मॉन्स असे म्हणतात आणि त्याची उंची सुमारे २२ किलोमीटर इतकी आहे. हा ज्वालामुखी पृथ्वीवरील एव्हरेस्टपेक्षा अनेक पटींनी उंच आहे.

मंगळावर अत्यंत मोठी दरीही आहे. व्हॅलेस मेरिनेरिस नावाची ही दरी सुमारे ४,००० किलोमीटर लांब असून ती पृथ्वीवरील ग्रँड कॅनियनपेक्षा खूप मोठी आहे. ती ग्रहाच्या पृष्ठभागावर मोठ्या भेगेसारखी दिसते.

दोन्ही ध्रुवांवर बर्फाच्या टोप्या आहेत. या टोप्यांत पाण्याचा बर्फ व सुक्या बर्फाचे मिश्रण आहे. उन्हाळ्यात या टोप्यांचा आकार कमी होतो आणि हिवाळ्यात तो वाढतो.

पाण्याचे पुरावे

मंगळाच्या पृष्ठभागावर जुन्या नद्यांच्या वाहिन्यांचे ठसे आढळतात. यावरून एका काळात तेथे वाहते पाणी होते असे मानले जाते. काही ठिकाणी सरोवरांच्या पात्रांचेही पुरावे सापडले आहेत.

मंगळावरील खडकांमध्ये चिकट खनिजे आढळली आहेत. ही खनिजे द्रव पाण्याच्या संपर्कात तयार होतात, त्यामुळे भूतकाळात तेथे पाणी होते याचा हा महत्त्वाचा आधार मानला जातो.

अलीकडच्या मोहिमांनी मंगळाच्या पृष्ठभागाखाली बर्फाचे साठे असल्याचे संकेत दिले आहेत. काही ठिकाणी तर बर्फ पृष्ठभागाच्या अगदी जवळ असल्याचे आढळले. हे साठे भविष्यातील मानवी मोहिमांसाठी उपयुक्त ठरू शकतात.

मोहिमा

१९६५ मध्ये अमेरिकेच्या मेरिनर ४ यानाने प्रथमच मंगळाच्या जवळून उड्डाण करून त्याची प्रतिमा पाठवली. त्यापूर्वी मंगळाविषयीची माहिती दुर्बिणीद्वारे मिळालेल्या निरीक्षणांपुरती होती.

१९७६ मध्ये वायकिंग १ व २ ही याने मंगळाच्या पृष्ठभागावर उतरली. त्यांनी पृष्ठभागाची प्रतिमा, हवामानाची माहिती व मातीचे विश्लेषण पाठवले. त्यानंतर अनेक देशांनी मंगळासाठी मोहिमा पाठवल्या.

मोहीम	वर्ष	देश किंवा संस्था
मेरिनर ४	१९६५	अमेरिका
वायकिंग १	१९७६	अमेरिका
पाथफाइंडर	१९९७	अमेरिका
अपॉर्च्युनिटी	२००४	अमेरिका
क्युरिऑसिटी	२०१२	अमेरिका
मंगळयान	२०१४	भारत
पर्सिव्हरन्स	२०२१	अमेरिका

भारताची मोहीम

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने ५ नोव्हेंबर २०१३ रोजी मंगळयान मोहीम प्रक्षेपित केली. हे यान २४ सप्टेंबर २०१४ रोजी मंगळाच्या कक्षेत स्थिरावले. त्यामुळे प्रथमच प्रयत्नातच मंगळाच्या कक्षेत पोहोचणारा देश म्हणून भारताची नोंद झाली.

या मोहिमेचा खर्च सुमारे ४५० कोटी रुपये इतका होता, जो तुलनेने अत्यंत कमी मानला जातो. यानाने मंगळाचे वातावरण, पृष्ठभाग व धूळ यांचा अभ्यास केला. मोहिमेचे नियोजित आयुष्य अपेक्षेपेक्षा बऱ्याच काळापर्यंत टिकले.

भविष्यातील शोध

सध्या मंगळावरील नमुने पृथ्वीवर आणण्याची योजना आखली जात आहे. यासाठी अनेक देश व अंतराळ संस्था एकत्र काम करत आहेत. या नमुन्यांच्या प्रयोगशाळेतील तपासणीतून जीवनाच्या अस्तित्वाबाबत अधिक स्पष्टता मिळू शकते.

माणसाला मंगळावर पाठवण्याच्या दिशेनेही तयारी सुरू आहे. या प्रवासासाठी सुमारे सहा ते नऊ महिने लागतील आणि वैमानिकांना अनेक महिने तेथे राहावे लागेल. अंतराळातील किरणोत्सर्ग, अन्न व पाण्याची व्यवस्था आणि मानसिक तयारी ही मोठी आव्हाने आहेत.

मंगळावरील संशोधनामुळे पृथ्वीवरील हवामान व ग्रहांच्या उत्क्रांतीविषयीचे ज्ञानही वाढते. म्हणूनच मंगळ हा केवळ भविष्यातील वसाहतीचा विषय नसून मूलभूत विज्ञानाचाही विषय बनला आहे.

मंगळाविषयीच्या अभ्यासात अनेक प्रश्न अजून अनुत्तरीत आहेत. ग्रहाचे चुंबकीय क्षेत्र का नाहीसे झाले आणि त्यामुळे वातावरणाचे काय नुकसान झाले, हे स्पष्ट झालेले नाही. या प्रश्नांची उत्तरे पृथ्वीच्या भवितव्याबाबतही काही संकेत देऊ शकतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६