शुक्र

शुक्र हा सूर्यापासून दुसऱ्या क्रमांकावर असलेला ग्रह आहे. त्याचा व्यास सुमारे १२,१०४ किलोमीटर असून तो पृथ्वीच्या व्यासाच्या जवळपास आहे. सूर्यापासून त्याचे सरासरी अंतर सुमारे १०.८ कोटी किलोमीटर आहे. शुक्राचे वातावरण अतिशय घनदाट असून ते प्रामुख्याने कार्बन डायऑक्साइडने बनलेले आहे. या वातावरणामुळे निर्माण झालेल्या हरितगृह परिणामामुळे त्याच्या पृष्ठभागाचे तापमान सुमारे ४६५ अंश सेल्सिअस राहते. त्यामुळे शुक्र सूर्यमालेतील सर्वांत गरम ग्रह ठरतो, जरी बुध त्याच्यापेक्षा सूर्याच्या जवळ आहे. रात्रीच्या आकाशात चंद्रानंतर सर्वांत तेजस्वी दिसणारा शुक्र प्राचीन काळापासून ओळखला जातो.

माहिती

शुक्राचे वस्तुमान पृथ्वीच्या सुमारे ८२ टक्के आहे आणि पृष्ठभागावरील गुरुत्वाकर्षण पृथ्वीच्या सुमारे ९० टक्के आहे. त्यामुळे आकार व वस्तुमान या बाबतींत शुक्र पृथ्वीच्या सर्वांत जवळचा ग्रह मानला जातो. मात्र रचनेत व वातावरणात दोन्ही ग्रहांत प्रचंड फरक आहे.

शुक्र सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा सुमारे २२५ पृथ्वी दिवसांत पूर्ण करतो. तो स्वतःभोवती मात्र अतिशय हळू फिरतो आणि त्याची फिरण्याची दिशा उलट आहे, म्हणजे सूर्य तेथे पश्चिमेकडून उगवतो. एक फेरी पूर्ण करण्यास त्याला सुमारे २४३ पृथ्वी दिवस लागतात.

घनदाट वातावरण

शुक्राच्या वातावरणात सुमारे ९६.५ टक्के कार्बन डायऑक्साइड आणि ३.५ टक्के नायट्रोजन आहे. पृष्ठभागावरील दाब पृथ्वीच्या समुद्रसपाटीवरील दाबाच्या सुमारे ९२ पट आहे. हा दाब पृथ्वीवर सुमारे ९०० मीटर खोल पाण्याखाली असलेल्या दाबाइतका असतो.

शुक्राच्या ढगांमध्ये सल्फ्यूरिक आम्लाचे थेंब असतात. हे ढग ग्रहाभोवती वेगाने फिरतात, पण पृष्ठभागावरील वारे अतिशय मंद असतात. वरच्या थरांतील ढग सूर्यप्रकाशाचा मोठा भाग परावर्तित करतात, त्यामुळे शुक्र तेजस्वी दिसतो.

हरितगृह परिणाम

शुक्राच्या तापमानाचे मुख्य कारण हरितगृह परिणाम आहे. कार्बन डायऑक्साइडचे घनदाट थर पृष्ठभागावरून बाहेर पडणारी उष्णता अडवतात. त्यामुळे उष्णता ग्रहाभोवती अडकून राहते आणि पृष्ठभाग सतत गरम राहतो.

पृथ्वीवरही हाच परिणाम कार्यरत आहे, पण शुक्रावर तो टोकाच्या पातळीवर पोहोचला आहे. त्यामुळे शुक्राचा अभ्यास पृथ्वीच्या हवामान बदलाच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त मानला जातो.

पृष्ठभागाचे तापमान

शुक्राच्या पृष्ठभागावरील सरासरी तापमान सुमारे ४६५ अंश सेल्सिअस आहे, जे शिसे वितळवण्यासाठी पुरेसे आहे. दिवस व रात्र, विषुववृत्त व ध्रुव यांमधील तापमानात फारसा फरक आढळत नाही. घनदाट वातावरण उष्णता सर्वत्र पसरवते, त्यामुळे तापमान जवळपास एकसारखे राहते.

पृष्ठभागाची रचना

शुक्राचा पृष्ठभाग ज्वालामुखी, उंच पठारे आणि विकृत झालेल्या पर्वतरांगांनी व्यापलेला आहे. तेथे अनेक ज्वालामुखीय रचना आढळतात आणि भूकंपीय हालचालींचे संकेतही मिळाले आहेत. पृष्ठभागावरील खड्ड्यांची संख्या तुलनेने कमी आहे, कारण घनदाट वातावरण लहान उल्का जळून टाकते.

वैशिष्ट्य	तपशील
व्यास	सुमारे १२,१०४ किलोमीटर
सूर्यापासून अंतर	सुमारे १०.८ कोटी किलोमीटर
पृष्ठभागावरील तापमान	सुमारे ४६५ अंश सेल्सिअस
पृष्ठभागावरील दाब	पृथ्वीच्या सुमारे ९२ पट
वातावरण	सुमारे ९६.५ टक्के कार्बन डायऑक्साइड
एक वर्ष	सुमारे २२५ पृथ्वी दिवस

व्हेनेरा मोहिमा

१९६१ ते १९८४ या काळात सोव्हिएत संघाने व्हेनेरा कार्यक्रमांतर्गत अनेक याने शुक्राकडे पाठवली. यांपैकी सुमारे दहा याने पृष्ठभागावर उतरण केले. काही यानांनी उतरल्यानंतर काही मिनिटे ते काही तास काम केले आणि पृष्ठभागाची चित्रे पाठवली.

या चित्रांमधून शुक्राचा पृष्ठभाग कोरडा, खडकाळ आणि मंद प्रकाशात असल्याचे दिसले. आकाशाचा रंग पिवळसर-नारिंगी असावा, असा अंदाज या माहितीवरून व्यक्त केला जातो.

फिरणे, तुलना व निरीक्षण

नासाचे मॅगेलन यान १९९० मध्ये शुक्राच्या कक्षेत पोहोचले आणि त्याने रडारद्वारे ग्रहाच्या पृष्ठभागाचे नकाशे तयार केले. घनदाट ढगांमुळे दृश्यप्रकाशात निरीक्षण शक्य नसल्याने रडारचा वापर करण्यात आला. या मोहिमेने शुक्राच्या बहुतांश पृष्ठभागाचे तपशीलवार नकाशे दिले.

पुढील काही वर्षांत अनेक देश शुक्राकडे मोहिमा पाठवण्याची तयारी करत आहेत. या मोहिमा वातावरणाची रचना, पृष्ठभागाची भूगर्भीय रचना आणि ज्वालामुखीय क्रियेचा अभ्यास करतील. शुक्रावर कधीतरी महासागर होते का, हा प्रश्नही या संशोधनाचा भाग आहे.

शुक्राची स्वतःभोवतीची फिरण्याची दिशा उलट आहे. याचे कारण स्पष्ट नाही; प्राचीन काळी झालेल्या एखाद्या मोठ्या टक्करीमुळे असे झाले असावे, असा एक अंदाज आहे. त्यामुळे शुक्रावर सूर्य पश्चिमेकडून उगवतो आणि पूर्वेला मावळतो.

शुक्राचे फिरणे एवढे हळू आहे की एक फेरी पूर्ण होण्यापूर्वी तो सूर्याभोवतीची प्रदक्षिणा पूर्ण करून टाकतो. त्यामुळे तेथील एक सूर्यदिवस वर्षापेक्षा मोठा होतो.

शुक्राला पृथ्वीचा जुळा ग्रह असे म्हटले जाते, कारण आकार व वस्तुमान जवळपास समान आहे. मात्र दोन्ही ग्रहांची वाटचाल अतिशय वेगळी झाली. पृथ्वीवर द्रव पाणी व जीवन टिकून राहिले, तर शुक्रावर हरितगृह परिणामाने परिस्थिती अत्यंत प्रतिकूल बनली.

शुक्रावर पाण्याचे प्रमाण अतिशय कमी आहे. कदाचित पूर्वी तेथे महासागर होते आणि उष्णतेमुळे पाणी बाष्प होऊन वातावरणातून नाहीसे झाले, असा अंदाज व्यक्त केला जातो. हा प्रश्न सोडवणे पुढील मोहिमांचे उद्दिष्ट आहे.

शुक्र प्राचीन काळापासून पहाटेचा तारा व संध्याकाळचा तारा अशा दोन वेगळ्या नावांनी ओळखला जात होता. दुर्बिणीच्या शोधानंतर १६१० मध्ये गॅलिलिओ यांनी शुक्राचे टप्पे पाहिले आणि तो सूर्याभोवती फिरत असल्याचे स्पष्ट झाले.

शुक्राचे वातावरण अनेक थरांत विभागलेले आहे. पृष्ठभागाजवळ घनदाट कार्बन डायऑक्साइड असून वरच्या दिशेने ढगांचे थर आहेत. सुमारे ५० किलोमीटर उंचीवर दाब व तापमान पृथ्वीच्या पृष्ठभागाजवळच्या पातळीशी थोडे जुळते.

या उंचीवर तापमान सुमारे ३० ते ६० अंश सेल्सिअस दरम्यान असते, त्यामुळे भविष्यातील पृथ्वीजवळच्या तरंगत्या तळांची शक्यता संशोधकांनी चाचपली आहे. मात्र तेथील आम्लयुक्त ढग व वेगवान वारे मोठी आव्हाने आहेत.

सध्याच्या काळात शुक्राचे निरीक्षण पृथ्वीवरील दुर्बिणी व अंतराळ दुर्बिणींद्वारे केले जाते. या निरीक्षणांनी वातावरणातील वायूंचे प्रमाण व ढगांच्या हालचालींची माहिती दिली आहे. जपानचे अकात्सुकी यान काही काळ शुक्राच्या कक्षेत कार्यरत होते.

शुक्राचे प्रत्यक्ष तापमान मोजणे दीर्घकाळ शक्य नव्हते. रडार निरीक्षणांवरून पृष्ठभाग अतिशय गरम असल्याचे संकेत मिळत होते. व्हेनेरा यानांनी प्रत्यक्ष मोजणी केल्यानंतर हा अंदाज पुष्टी झाला आणि हरितगृह परिणामाचे महत्त्व स्पष्ट झाले.

शुक्राचा अभ्यास हवामानशास्त्र व ग्रहविज्ञान या दोन्ही दृष्टींनी महत्त्वाचा आहे. त्याच्या वातावरणातील बदलांचा मागोवा घेण्यासाठी दीर्घकालीन निरीक्षणे आवश्यक मानली जातात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६