बुध

बुध हा सूर्याच्या सर्वांत जवळचा ग्रह आहे. तो सूर्यापासून सुमारे ४.६ ते ७ कोटी किलोमीटर अंतरावर फिरतो. त्याचा व्यास सुमारे ४,८७९ किलोमीटर असून सूर्यमालेतील आठ ग्रहांमध्ये तो सर्वांत लहान आहे. बुधाला कोणताही चंद्र नाही. त्याचे वातावरण जवळपास नसल्याने दिवसा व रात्रीच्या तापमानात प्रचंड फरक आढळतो. सूर्याभोवती तो अवघ्या ८८ पृथ्वी दिवसांत एक प्रदक्षिणा पूर्ण करतो. मेसेंजर यानाने २०११ ते २०१५ या काळात बुधाभोवती कक्षेतून निरीक्षणे केली आणि बेपिकोलंबो हे युरोप व जपानचे संयुक्त यान २०२६ च्या उत्तरार्धात बुधाच्या कक्षेत पोहोचणार आहे.

माहिती

बुधाचे वस्तुमान पृथ्वीच्या सुमारे ५.५ टक्के आहे. त्याचा व्यास पृथ्वीच्या सुमारे ३८ टक्के आहे. बुधाची सरासरी घनता सुमारे ५,४३० किलोग्राम प्रति घन मीटर असून ती पृथ्वीच्या जवळपास आहे. एवढ्या लहान आकारात एवढी जास्त घनता असण्याचे कारण म्हणजे त्याचा मोठा लोखंडी गाभा.

बुधाच्या एकूण वस्तुमानाचा सुमारे ७० टक्के भाग गाभ्याचा असल्याचा अंदाज आहे. हा गाभा ग्रहाच्या त्रिज्येच्या सुमारे ८० टक्के भाग व्यापतो. एवढ्या मोठ्या गाभामुळे बुधाची रचना सूर्यमालेतील इतर ग्रहांपेक्षा वेगळी आहे.

परिभ्रमण व फिरण

बुध सूर्याभोवती ८८ दिवसांत एक प्रदक्षिणा करतो, पण स्वतःभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यास त्याला सुमारे ५९ पृथ्वी दिवस लागतात. या दोन वेगांमधील विशिष्ट गुणोत्तरामुळे बुधावरील एक सूर्यदिवस सुमारे १७६ पृथ्वी दिवसांचा असतो.

यामुळे बुधावर एकच दिवस दोन वर्षांहून अधिक काळ टिकतो, असे म्हटले जाते. बुधाचा अक्षीय कल जवळपास शून्य आहे, त्यामुळे तेथे ऋतू फारसे बदलत नाहीत.

तापमानातील फरक

बुधाच्या पृष्ठभागावरील तापमान दिवसा सुमारे ४३० अंश सेल्सिअसपर्यंत वाढते आणि रात्री उणे १८० अंशांपर्यंत खाली जाते. एवढा मोठा फरक सूर्यमालेतील इतर कोणत्याही ग्रहावर आढळत नाही.

याचे कारण म्हणजे वातावरणाचा अभाव. पृथ्वीवर वातावरण उष्णता अडकवून ठेवते आणि ती सर्वत्र पसरवते, पण बुधावर अशी व्यवस्था नाही. ध्रुवाजवळील कायम सावलीत असलेल्या खड्ड्यांत तापमान आणखी कमी राहते आणि तेथे बर्फ साचले असू शकते.

पृष्ठभाग

बुधाचा पृष्ठभाग चंद्रासारखा खड्ड्यांनी व्यापलेला आहे. तेथे मोठ्या प्रमाणात खड्डे, सपाट मैदाने आणि उंच कडे आढळतात. काही खड्डे अतिशय मोठे असून त्यांच्याभोवतीचा भूभाग त्यांच्या निर्मितीच्या वेळी उलथापालथ झाल्याचे दिसते.

बुधावर उल्कांच्या टक्करींमुळे तयार झालेले खड्डे जुने आहेत, कारण तेथे वारे व पाणी यांच्या क्षयकारक क्रियेचा अभाव आहे. पृष्ठभागावर तापमान बदलल्याने खडक तडकतात आणि त्यांचे तुकडे होतात.

वैशिष्ट्य	तपशील
व्यास	सुमारे ४,८७९ किलोमीटर
सूर्यापासून अंतर	सुमारे ४.६ ते ७ कोटी किलोमीटर
एक वर्ष	सुमारे ८८ पृथ्वी दिवस
पृष्ठभागावरील तापमान	सुमारे उणे १८० ते ४३० अंश सेल्सिअस
चंद्र	नाही
पहिले यान	मरिनर-१०

चुंबकीय क्षेत्र

बुधाला स्वतःचे चुंबकीय क्षेत्र आहे, हे मरिनर-१० यानाने प्रथम शोधले. एवढ्या लहान ग्रहाला चुंबकीय क्षेत्र असणे अपेक्षित नव्हते, त्यामुळे हा शोध महत्त्वाचा ठरला. मेसेंजर यानाने या क्षेत्राचा अधिक सविस्तर अभ्यास केला आणि ते जवळपास द्विध्रुवीय असल्याचे दाखवले.

मरिनर-१०

नासाचे मरिनर-१० यान १९७४ व १९७५ मध्ये तीन वेळा बुधाजवळून गेले. या उड्डाणांत त्याने पृष्ठभागाच्या सुमारे ४५ टक्के भागाची चित्रे घेतली. यान बुधाच्या कक्षेत फिरू शकले नाही, त्यामुळे निरीक्षणे मर्यादित राहिली. पुढील तीन दशके बुधाकडे कोणतेही यान गेले नाही.

चुंबकीय क्षेत्र व मरिनर-१०

नासाचे मेसेंजर यान २००४ मध्ये प्रक्षेपित झाले आणि १८ मार्च २०११ रोजी बुधाच्या कक्षेत पोहोचले. बुधाभोवती कक्षेत फिरणारे ते पहिलेच यान होते. यानाने ग्रहाच्या संपूर्ण पृष्ठभागाची चित्रे घेतली आणि पृष्ठभागाची रचना, चुंबकीय क्षेत्र व गाभ्याचा अभ्यास केला.

मेसेंजरने ध्रुवाजवळील सावलीच्या खड्ड्यांत पाण्याच्या बर्फाचे संकेत शोधले. २०१५ मध्ये इंधन संपल्यानंतर यान बुधाच्या पृष्ठभागावर आदळून नष्ट झाले.

युरोपियन अंतराळ संस्था व जपानची अंतराळ संस्था यांनी मिळून बेपिकोलंबो हे यान तयार केले. ते २० ऑक्टोबर २०१८ रोजी प्रक्षेपित झाले. या मोहिमेत दोन वेगवेगळी याने आहेत; एक ग्रहाच्या पृष्ठभागाचा अभ्यास करेल आणि दुसरे त्याच्या चुंबकीय क्षेत्राचा.

मोहिमेने आतापर्यंत बुधाजवळून अनेक उड्डाणे पूर्ण केली आहेत. यान २१ नोव्हेंबर २०२६ रोजी बुधाच्या कक्षेत प्रवेश करणार आहे आणि विज्ञान मोहिमेचा टप्पा २०२७ च्या एप्रिलमध्ये सुरू होणार आहे.

बुधाचा मोठा लोखंडी गाभा अंशतः द्रव असू शकतो, असे चुंबकीय क्षेत्राच्या अभ्यासावरून दिसते. मेसेंजरने पृष्ठभागावरच्या उंचसखलपणाचे सविस्तर नकाशे तयार केले. या नकाशांवरून ग्रहाच्या आकुंचनामुळे तयार झालेल्या लांब कडा दिसतात.

बुध थंड होत असताना त्याचा आकार थोडा आकुंचित होतो आणि पृष्ठभागावर दडपण निर्माण होते. यामुळे तेथे कडा व दऱ्या तयार झाल्या असाव्यात. या प्रक्रियेचा अभ्यास ग्रहांच्या उष्णतेच्या इतिहासासाठी उपयुक्त आहे.

बुधाच्या ध्रुवाजवळील काही खड्ड्यांत सूर्याचा प्रकाश कधीच पोहोचत नाही. या भागांत तापमान अतिशय कमी राहते आणि तेथे पाण्याचे बर्फ साचले असू शकते. मेसेंजरने केलेल्या मोजण्यांनी या शक्यतेला बळ दिले आहे.

बुध सूर्याच्या अतिशय जवळ असल्याने त्याच्यावर सूर्याचा प्रकाश व किरणोत्सर्ग पृथ्वीपेक्षा अनेक पट अधिक आहे. सूर्याच्या वाऱ्यांशी त्याचा सतत संपर्क असतो आणि त्यामुळे पृष्ठभागावरील पदार्थांची झीज होते. बुधाच्या अभ्यासामुळे सूर्याच्या जवळच्या परिसरातील परिस्थिती समजण्यास मदत होते.

बुध हा सूर्यमालेतील सर्वांत लहान ग्रह आहे, पण तो काही चंद्रांपेक्षा मोठा आहे. गॅनिमेड व टायटन हे चंद्र त्याच्यापेक्षा मोठे आहेत. ग्रह म्हणून त्याचे वर्गीकरण सूर्याभोवतीच्या स्वतंत्र कक्षेवर आधारित आहे.

बुधाचा अभ्यास सूर्यमालेच्या आरंभीच्या अवस्थेबद्दल माहिती देतो. सूर्याच्या जवळचा ग्रह असल्याने त्याची रचना तयार होताना उच्च तापमानाचा मोठा परिणाम झाला असावा. यामुळे ग्रह कसे तयार होतात, या प्रश्नाचा अभ्यास करण्यासाठी बुध महत्त्वाचा ठरतो.

बुधाला पाश्चात्य भाषांमध्ये रोमन व्यापारदेवतेचे नाव दिले गेले आहे, कारण तो आकाशात वेगाने सरकताना दिसतो. भारतीय परंपरेतही बुधाला ग्रहांमध्ये विशिष्ट स्थान आहे आणि अनेक भाषांत त्याचे वेगळे नाव आहे.

बुधाच्या पृष्ठभागावरील खड्ड्यांची नोंद ठेवल्यास ग्रहाच्या इतिहासातील टक्करींचा अंदाज येतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६