गॅलिलिओ

गॅलिलिओ गॅलिली (१५ फेब्रुवारी १५६४ – ८ जानेवारी १६४२) हे इटालियन खगोलशास्त्रज्ञ, भौतिकशास्त्रज्ञ व गणितज्ञ होते. दुर्बिणीचा वापर करून आकाशाचे पद्धतशीर निरीक्षण करणाऱ्या पहिल्या व्यक्तींपैकी ते एक होते. १६१० मध्ये त्यांनी गुरू ग्रहाभोवतीचे चार मोठे उपग्रह शोधले. सूर्यावरील डाग, शुक्राचे टप्पे आणि चंद्रावरील डोंगर-दऱ्या यांचेही त्यांनी निरीक्षण केले. ही निरीक्षणे त्या काळातील पृथ्वी-केंद्रित विश्वचित्राशी जुळत नव्हती. त्यांच्या या भूमिकेमुळे चर्चशी त्यांचा संघर्ष झाला आणि १६३३ मध्ये त्यांना घरकैदेची शिक्षा झाली. आधुनिक प्रयोगशील विज्ञानाची पद्धत घडवण्यात त्यांचा मोठा वाटा मानला जातो.

माहिती

गॅलिलिओ यांचा जन्म पिसा येथे झाला. त्यांचे वडील संगीतशास्त्रज्ञ होते. कुटुंब पुढे फ्लोरेन्सला गेले. त्यांनी पिसा विद्यापीठात वैद्यकशास्त्राचा अभ्यास सुरू केला, पण तो अपूर्ण सोडून गणिताकडे वळले. १५८९ मध्ये ते पिसा विद्यापीठात गणिताचे प्राध्यापक झाले. १५९२ मध्ये ते पादुआ विद्यापीठात गेले, जिथे त्यांना अधिक स्वातंत्र्य मिळाले.

या काळात त्यांनी गती, लोलक आणि पदार्थांची बांधणी यांवर प्रयोग केले. वस्तू खाली पडताना तिचा वेग कसा वाढतो, याचा अभ्यास त्यांनी झुकलेल्या पाटीवरील प्रयोगांद्वारे केला. पिसाच्या कलता मनोऱ्यावरून वस्तू टाकून केलेल्या प्रयोगाची कथा परंपरेने सांगितली जाते, मात्र तिची ठोस नोंद उपलब्ध नाही.

दुर्बिणीतील निरीक्षणे

१६०८ मध्ये नेदरलँड्समध्ये दुर्बिणीचा शोध लागल्याची बातमी इटलीत पोहोचली. गॅलिलिओ यांनी स्वतः दुर्बिण तयार केली आणि तिची क्षमता हळूहळू वाढवली. १६०९ च्या उत्तरार्धात त्यांनी व्हेनिसमध्ये आपली दुर्बिण अधिकाऱ्यांसमोर सादर केली. त्यानंतर त्यांनी ती आकाशाकडे वळवली.

३० नोव्हेंबर १६०९ रोजी त्यांनी चंद्राकडे दुर्बिण वळवली. चंद्राचा पृष्ठभाग गुळगुळीत नसून त्यावर डोंगर व खड्डे आहेत, असे त्यांनी दाखवले. यामुळे आकाशातील वस्तू पूर्ण व अपरिवर्तनीय आहेत, या त्या काळातील समजुतीला तडा गेला. मार्च १६१० मध्ये त्यांनी आपली निरीक्षणे स्टारी मेसेंजर या लहान पुस्तिकेत प्रकाशित केली.

गुरूचे उपग्रह

७ जानेवारी १६१० रोजी गॅलिलिओ यांनी गुरू ग्रहाजवळ तीन लहान तेजोबिंदू पाहिले. पुढील रात्रींच्या निरीक्षणांत त्यांची सापेक्ष स्थिती बदलत असल्याचे दिसले. काही दिवसांत त्यांनी चौथा उपग्रहही शोधला. हे चारही उपग्रह गुरूभोवती फिरतात, असा निष्कर्ष त्यांनी काढला. हा शोध महत्त्वाचा होता, कारण पृथ्वीशिवाय दुसऱ्या एखाद्या केंद्राभोवती फिरणारी वस्तू असू शकते, हे यातून स्पष्ट झाले. त्यांनी या उपग्रहांना आपल्या आश्रयदात्याच्या नावाने मेडिसी तारे असे म्हटले; पुढे त्यांना गॅलिलिअन उपग्रह असे नाव मिळाले.

सूर्यकलंक व शुक्राचे टप्पे

१६१० पासून गॅलिलिओ यांनी सूर्यावरील काळे डागांचा अभ्यास केला. हे डाग सूर्याच्या पृष्ठभागावरील भाग आहेत आणि सूर्य स्वतःभोवती फिरतो, असे त्यांनी मांडले. १६१० च्या सप्टेंबरपासून त्यांनी शुक्र ग्रहाचे वेगवेगळे टप्पे पाहिले. शुक्र पूर्ण गोलाकार दिसत नसून चंद्रासारखे टप्पे दाखवतो, हे निरीक्षण सूर्य-केंद्रित विश्वचित्राला पुष्टी देणारे होते. या विषयांवरून त्यांचे जेसुइट विद्वान क्रिस्तोफ शायनर यांच्याशी दीर्घ मतभेद झाले.

खगोलशास्त्रातील पद्धत

गॅलिलिओ यांचे योगदान केवळ शोधांपुरते नव्हते. निरीक्षण, मापन आणि त्यातून काढलेला निष्कर्ष असा क्रम त्यांनी सातत्याने वापरला. आपली निरीक्षणे इतरांनी पुन्हा तपासता यावीत, यासाठी त्यांनी तपशील नोंदवले. गणिताचा वापर करून निसर्गाचे वर्णन करण्याची पद्धत त्यांनी अधिक ठोस केली. या कारणांमुळेच त्यांना आधुनिक विज्ञानाचा जनक मानले जाते.

वर्ष	घटना
१५६४	पिसा येथे जन्म
१५८९	पिसा विद्यापीठात गणिताचे प्राध्यापक
१६०९	स्वतःच्या दुर्बिणीची निर्मिती
१६१०	गुरूचे उपग्रह व स्टारी मेसेंजर
१६३२	संवाद या ग्रंथाचे प्रकाशन
१६३३	चौकशी व घरकैद
१६४२	आर्चेत्री येथे निधन

चौकशी व घरकैद

१६१६ मध्ये चर्चने कोपर्निकस यांचा ग्रंथ बंदी यादीत टाकला आणि गॅलिलिओ यांना ते मत सार्वजनिकपणे मांडण्यास मनाई केली. १६३२ मध्ये त्यांनी संवाद या ग्रंथाचे प्रकाशन केले, ज्यात दोन्ही विश्वचित्रांची चर्चा केली होती. या ग्रंथाचा अर्थ सूर्य-केंद्रित मताचा पुरस्कार असाच लावला गेला. १६३३ मध्ये त्यांना रोमला बोलावण्यात आले. चौकशीअंती त्यांना आपली मते मागे घ्यावी लागली आणि आयुष्यभराची घरकैद झाली.

घरकैदेत असताना त्यांनी आपल्या तरुणपणातील प्रयोगांचा संग्रह दोन नवीन विज्ञाने या ग्रंथात मांडला. हा ग्रंथ १६३८ मध्ये नेदरलँड्समध्ये प्रकाशित झाला. १६३८ मध्येच ते पूर्णपणे अंध झाले. ८ जानेवारी १६४२ रोजी फ्लोरेन्सजवळील आर्चेत्री येथे त्यांचे निधन झाले.

गतीविषयक कार्य व वारसा

गॅलिलिओ यांचे भौतिकशास्त्रातील योगदानही तितकेच महत्त्वाचे आहे. झुकलेल्या पाटीवर गोळे लोटून त्यांनी वेळ व अंतर यांची नोंद घेतली. वस्तू खाली पडताना तिचा वेग एकसारखा वाढतो आणि पार केलेले अंतर वेळेच्या वर्गाच्या प्रमाणात असते, असा निष्कर्ष त्यांनी मांडला. हवेचा अडथळा नसता तर सर्व वस्तू एकाच वेगाने खाली पडतील, हेही त्यांनी सुचवले. लोलकाच्या दोलनांचा नियमही त्यांनी अभ्यासला. पुढे हे नियम आयझॅक न्यूटन यांच्या गतीविषयक सिद्धांताचा पाया ठरले.

गॅलिलिओ यांच्या निरीक्षणांनी आकाशाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनच बदलला. दुर्बिणीमुळे लक्षावधी अस्पष्ट तारे दिसू लागले आणि आकाशगंगा या धुरकट पट्ट्यात अनेक तारे असल्याचे स्पष्ट झाले. या शोधांमुळे इतर खगोलशास्त्रज्ञांनीही दुर्बिणीचा वापर वाढवला. त्यानंतरच्या शतकात खगोलशास्त्र हे केवळ निरीक्षणाचे न राहता मापन व गणनावर आधारित शास्त्र बनले.

गॅलिलिओ यांच्या नावाने चंद्रावरील खड्डे, गुरूचे उपग्रह आणि अनेक शैक्षणिक संस्था ओळखल्या जातात. १९९२ मध्ये चर्चने त्यांच्या चौकशीबाबत खेद व्यक्त केला. आज त्यांचा उल्लेख निरीक्षणावर आधारित विज्ञानाचा प्रवर्तक असा केला जातो.

गॅलिलिओ यांनी तयार केलेली दुर्बिण बहिर्वक्र व अंतर्वक्र भिंगांच्या जोडणीवर आधारित होती. या रचनेमुळे प्रतिमा सरळ दिसत असे, त्यामुळे ती जमिनीवरील निरीक्षणांसाठीही उपयुक्त होती. त्यांच्या पहिल्या दुर्बिणीची क्षमता सुमारे तीन पट होती आणि पुढील आवृत्त्यांत ती तीस पटांपर्यंत वाढली.

गॅलिलिओ यांनी मांडलेली पद्धत आजही वैज्ञानिक कार्याचा पाया आहे. आधार नोंदवणे, प्रयोगाची पुनरावृत्ती करणे आणि गणिताच्या साहाय्याने निष्कर्ष काढणे, हे तीन घटक त्यांनी सातत्याने वापरले. त्यांच्या कार्यामुळे निसर्गाचे निरीक्षण हे अधिकाराच्या आधारावर नव्हे, तर पुराव्याच्या आधारावर केले जाऊ लागले.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६