चंद्र

चंद्र हा पृथ्वीचा एकमेव नैसर्गिक उपग्रह आहे. पृथ्वीपासून त्याचे सरासरी अंतर सुमारे ३,८४,४०० किलोमीटर आहे. त्याचा व्यास सुमारे ३,४७४ किलोमीटर असून तो पृथ्वीच्या व्यासाच्या सुमारे एक चतुर्थांश आहे. चंद्र पृथ्वीभोवती सुमारे २७.३ दिवसांत एक प्रदक्षिणा पूर्ण करतो आणि तेवढ्याच काळात स्वतःभोवतीही फिरतो. त्यामुळे पृथ्वीवरून चंद्राची नेहमी एकच बाजू दिसते. चंद्राला स्वतःचे वातावरण जवळपास नाही, त्यामुळे तेथील तापमान अतिशय टोकाचे असते. १९६९ मध्ये अपोलो-११ मोहिमेद्वारे माणूस प्रथमच चंद्रावर उतरला. २०२३ मध्ये भारताच्या चांद्रयान-३ मोहिमेने चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळ यशस्वी उतरण केले.

माहिती

चंद्राचा व्यास ३,४७४ किलोमीटर आणि वस्तुमान पृथ्वीच्या सुमारे ८१ व्या भागाइतके आहे. पृथ्वीच्या तुलनेत त्याचे गुरुत्वाकर्षण सुमारे एक षष्ठांश आहे. चंद्राचा पृष्ठभाग खड्डे, डोंगर आणि सपाट मैदानांनी व्यापलेला आहे. पृथ्वीवरून दिसणाऱ्या गडद भागांना समुद्र असे म्हटले जाते, पण तेथे पाणी नाही; ते प्राचीन लाव्हाच्या साचलेल्या मैदानांचे भाग आहेत.

चंद्राच्या पृष्ठभागावरील तापमान दिवसा सुमारे १२० अंश सेल्सिअसपर्यंत वाढते आणि रात्री उणे १७० अंशांपेक्षा खाली जाते. काही सावलीत कायम राहणाऱ्या खड्ड्यांत ते आणखी कमी असू शकते. वातावरण नसल्याने आकाशातील उल्का चंद्रावर पोहोचेपर्यंत जळून जात नाहीत, त्यामुळे चंद्राचा पृष्ठभाग सतत टाचा खात राहतो.

निर्मितीचे सिद्धांत

चंद्राची निर्मिती कशी झाली, याविषयी अनेक सिद्धांत मांडले गेले आहेत. सध्या सर्वाधिक स्वीकारला जाणारा सिद्धांत म्हणजे प्रचंड टक्करचा सिद्धांत. सुमारे ४.५ अब्ज वर्षांपूर्वी मंगळाएवढा एक ग्रह पृथ्वीवर आदळला, असे या सिद्धांतात म्हटले आहे. या टक्करीतून बाहेर फेकलेला पदार्थ पृथ्वीभोवतीच्या कक्षेत जमा होऊन चंद्र तयार झाला.

यापूर्वी चंद्र पृथ्वीपासून तुकडा फुटून तयार झाला, किंवा तो स्वतंत्रपणे तयार होऊन पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाने पकडला गेला, असेही सिद्धांत होते. अपोलो मोहिमांनी आणलेल्या नमुन्यांच्या अभ्यासानंतर टक्करचा सिद्धांत अधिक बळकट झाला. तरीही काही तपशील अजून स्पष्ट झालेले नाहीत.

टप्पे

पृथ्वीवरून पाहिल्यास चंद्राचा आकार दररोज बदलताना दिसतो. या बदलांना चंद्राचे टप्पे असे म्हणतात. अमावास्येला चंद्र दिसत नाही, कारण तो सूर्य व पृथ्वी यांच्यामध्ये असतो आणि त्याची प्रकाशित बाजू पृथ्वीच्या विरुद्ध दिशेला असते. पौर्णिमेला चंद्र पृथ्वीच्या विरुद्ध बाजूला असतो आणि संपूर्ण प्रकाशित बाजू दिसते.

पहिल्या व शेवटच्या चतुर्थांशाच्या वेळी अर्धा चंद्र दिसतो. या टप्प्यांचा क्रम सुमारे २९.५ दिवसांत पूर्ण होतो, जो चांद्रमासापेक्षा थोडा मोठा आहे. चंद्राची कक्षा पूर्ण गोल नसल्याने त्याचा आकारही थोडा लहान-मोठा दिसतो.

टप्पा	दिसणारा आकार
अमावास्या	चंद्र दिसत नाही
वाढता अर्धचंद्र	उजवीकडून पातळ कला
पहिला चतुर्थांश	अर्धा चंद्र
पौर्णिमा	पूर्ण चंद्र
शेवटचा चतुर्थांश	अर्धा चंद्र
क्षीण होणारा अर्धचंद्र	डावीकडून पातळ कला

पृष्ठभागाची रचना

चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळचा प्रदेश उंच, खडबडीत आणि खड्ड्यांनी भरलेला आहे. या भागात सूर्याचा प्रकाश कधीच पोहोचत नाही अशी खोल खड्डे आहेत. अशा सावलीच्या भागांत बर्फाच्या स्वरूपात पाणी साचले असू शकते, असा अंदाज आहे. हेच कारण आहे की अलीकडच्या मोहिमांचे लक्ष दक्षिण ध्रुवाकडे वळले आहे.

अपोलो मोहिमा

अमेरिकेच्या अपोलो कार्यक्रमांतर्गत १९६९ ते १९७२ या काळात सहा मोहिमांनी माणसांना चंद्रावर उतरवले. २० जुलै १९६९ रोजी अपोलो-११ चे नील आर्मस्ट्राँग आणि एडविन ऑल्ड्रिन चंद्रावर उतरले. या मोहिमांत एकूण बारा अंतराळवीरांनी चंद्रावर पाऊल ठेवले. त्यांनी दगड व मातीचे नमुने पृथ्वीवर आणले, ज्यांवरून चंद्राच्या रचनेची माहिती मिळाली.

अपोलो मोहिमांनी शास्त्रीयदृष्ट्या मोठे योगदान दिले, पण त्यानंतरच्या काही दशकांत मानवी मोहिमा थांबल्या. या काळात अनेक देशांच्या यानांनी चंद्राचे निरीक्षण केले.

चांद्रयान-३

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेच्या चांद्रयान-३ मोहिमेत विक्रम हे उतरवणारे यान आणि प्रज्ञान हे चाकांवरील यान होते. २३ ऑगस्ट २०२३ रोजी विक्रम यान चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळील उंच प्रदेशात यशस्वीपणे उतरले. या यानाने उतरल्यानंतर प्रज्ञान यान पृष्ठभागावर फिरले आणि सुमारे १०१ मीटर अंतर कापले.

या मोहिमेतील उपकरणांनी पृष्ठभागाचे तापमान, भूकंपीय हालचाली आणि मातीची रचना यांची माहिती गोळा केली. मोहिमेचा डेटा संशोधकांसाठी सार्वजनिक करण्यात आला आहे. चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळ उतरणारी ही पहिली मोहीम होती.

चंद्रावरील पाणी व इतर तपशील

पुढील काही वर्षांत अनेक देश चंद्रावर मोहिमा पाठवण्याची तयारी करत आहेत. या मोहिमांचे मुख्य लक्ष्य म्हणजे पाण्याचा शोध आणि दीर्घकाळ राहण्यायोग्य तळाची शक्यता. चंद्रावरील बर्फ वितळवून पाणी, प्राणवायू आणि इंधन तयार करता येऊ शकते, असा विचार सुरू आहे.

चंद्रावर कायमस्वरूपी तळ उभारण्यासाठी धूळ, किरणोत्सर्ग आणि अतिशय कमी तापमान यांसारख्या अडचणींवर मात करावी लागेल. त्यासाठी नवीन तंत्रज्ञानाची चाचणी सुरू आहे. चंद्र हा पुढील मानवी अंतराळ मोहिमांचा पहिला टप्पा मानला जातो.

चंद्रावर पाणी आहे का, हा प्रश्न अनेक दशके संशोधकांना पडलेला आहे. चंद्रावरील खडकांतील नमुन्यांत पाण्याचे अंश आढळल्याचे अभ्यास सांगतात. ध्रुवाजवळील कायम सावलीत असलेल्या खड्ड्यांत बर्फ साचले असू शकते, असा अंदाज आहे. या बर्फाचा शोध घेणे हे पुढील मोहिमांचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.

चंद्राचे गुरुत्वाकर्षण पृथ्वीवरील समुद्रात भरती-ओहोटी निर्माण करते. या ओहोटींमुळे पृथ्वीच्या फिरण्याचा वेग किंचित कमी होतो आणि चंद्र पृथ्वीपासून हळूहळू दूर जातो. हे अंतर दर वर्षी काही सेंटिमीटरने वाढत असल्याचे मोजमापांवरून दिसते. चंद्राची स्थिरता पृथ्वीच्या हवामान व ऋतूंच्या स्थैर्यासाठी उपयुक्त मानली जाते.

पृथ्वी सूर्य व चंद्र यांच्यामध्ये आल्यास पृथ्वीची सावली चंद्रावर पडते आणि चंद्रग्रहण होते. हे केवळ पौर्णिमेच्या वेळीच शक्य असते. संपूर्ण चंद्रग्रहणाच्या वेळी चंद्र पूर्णपणे अदृश्य होत नाही, तर तांबूस रंगात दिसतो. पृथ्वीच्या वातावरणातून वळलेला लालसर प्रकाश चंद्रावर पोहोचत असल्याने असे होते.

चंद्र पृथ्वीभोवती एक प्रदक्षिणा करतो तेवढ्याच काळात स्वतःभोवतीही एक फेरी पूर्ण करतो. या जुळणीमुळे त्याची एकच बाजू सतत पृथ्वीकडे राहते. याला ज्वारीय बंदिस्तता असे म्हणतात. चंद्राची दुसरी बाजू पहिल्यांदा १९५९ मध्ये सोव्हिएत यानाने छायाचित्रित केली.

१९५९ मध्ये सोव्हिएत लूना-२ हे यान चंद्रावर आदळले. पुढे लूना-९ ने प्रथमच चंद्रावर मऊ उतरण केले. अमेरिकेच्या सर्व्हेयर यानांनीही उतरणाची चाचणी केली. या मोहिमांनी अपोलोसाठी आवश्यक माहिती पुरवली. २००८ मध्ये भारताच्या चांद्रयान-१ मोहिमेने चंद्राभोवती कक्षेतून निरीक्षणे केली.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६