परमवीर चक्र

परमवीर चक्र हा भारताचा सर्वोच्च युद्धकालीन वीरता सन्मान आहे. तो २६ जानेवारी १९५० रोजी सुरू झाला. हा सन्मान १५ ऑगस्ट १९४७ पासून लागू मानला गेला. शत्रूसमोरील सर्वोच्च शौर्यासाठी तो दिला जातो. आजपर्यंत एकवीस जणांना हा सन्मान मिळाला आहे. त्यांपैकी चौदा जणांना तो मरणोत्तर मिळाला.

माहिती

स्वातंत्र्यानंतर ब्रिटिश सन्मानपद्धती बंद झाली. १९४८ मध्ये नवीन भारतीय वीरता सन्मान सुरू करण्याचे ठरले. कारण काश्मीरमधील संघर्ष सुरू होता.

२६ जानेवारी १९५० रोजी राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद यांनी तीन सन्मान सुरू केले. परमवीर चक्र, महावीर चक्र आणि वीर चक्र हे ते सन्मान होते. हे तिन्ही १५ ऑगस्ट १९४७ पासून लागू झाले.

सन्मानांची घोषणा वर्षातून दोन वेळा होते. प्रजासत्ताक दिन आणि स्वातंत्र्य दिन या दोन प्रसंगी घोषणा होतात. नावे भारताच्या राजपत्रात प्रकाशित केली जातात.

पात्रता आणि निकष

हा सन्मान शत्रूच्या उपस्थितीत केलेल्या कृत्यासाठी दिला जातो. कृत्य जमिनीवर, समुद्रात किंवा हवेत असू शकते. सर्वोच्च शौर्य किंवा बलिदान अशी त्याची व्याख्या आहे.

सन्मान मरणोत्तरही दिला जाऊ शकतो. एकवीस मानकऱ्यांपैकी चौदा जणांना तो मरणोत्तर मिळाला. यावरून या सन्मानाचे स्वरूप लक्षात येते.

लष्कर, नौदल आणि हवाई दलातील सर्व श्रेणीचे अधिकारी व कर्मचारी पात्र आहेत. आरक्षित दल, प्रादेशिक सैन्य आणि अन्य विधिवत स्थापित सशस्त्र दलांचाही यात समावेश होतो.

परिचारिका आणि रुग्णालयीन सेवेतील कर्मचारीही पात्र आहेत. या दलांच्या आदेशाखाली काम करणारे सर्वसाधारण नागरिकही पात्र ठरतात. ही तरतूद नियमावलीत स्पष्ट आहे.

पदकाचे स्वरूप

पदक वर्तुळाकार आणि कांस्य धातूचे आहे. त्याचा व्यास अडीच सेंटिमीटरपेक्षा किंचित जास्त आहे. पुढील बाजूस मध्यभागी भारताचे राष्ट्रचिन्ह असते.

राष्ट्रचिन्हाभोवती इंद्राच्या वज्राच्या चार प्रतिकृती असतात. पाठीमागील बाजूस हिंदी आणि इंग्रजीत 'परमवीर चक्र' असे कोरलेले असते. दोन्ही भाषांमध्ये दोन कमळे असतात.

पदक जांभळ्या रंगाच्या फितीवर छातीच्या डाव्या बाजूस लावले जाते. फितीची रुंदी सुमारे तीन सेंटिमीटर असते. केवळ फिती परिधान करताना तिच्या मध्यभागी वज्राची छोटी प्रतिकृती लावली जाते.

मानकऱ्याच्या नावापुढे 'पीव्हीसी' हे संक्षिप्त रूप वापरण्याचा अधिकार मिळतो. दुसऱ्यांदा हा सन्मान मिळाल्यास फितीवर पट्टी मिळते. मात्र अशी घटना आजपर्यंत घडलेली नाही.

मानकरी आणि आकडेवारी

पहिले मानकरी मेजर सोमनाथ शर्मा होते. ३ नोव्हेंबर १९४७ रोजी बडगाम येथे त्यांनी बलिदान दिले. एकवीस मानकऱ्यांपैकी वीस जण भारतीय लष्कराचे आहेत.

एकच मानकरी हवाई दलाचा आहे. फ्लाइंग ऑफिसर निर्मलजित सिंग सेखों हे ते मानकरी होते. १९७१ च्या युद्धात त्यांनी बलिदान दिले.

शेवटचा सन्मान ७ जुलै १९९९ रोजी जाहीर झाला. कारगिल संघर्षातील कृत्यांसाठी हा सन्मान देण्यात आला. एकवीस मानकऱ्यांपैकी सोळा जणांची कृत्ये भारत-पाकिस्तान संघर्षांशी संबंधित आहेत.

ग्रेनेडियर्स या रेजिमेंटला सर्वाधिक तीन सन्मान मिळाले आहेत. गोरखा रायफल्सच्या तीन रेजिमेंटना प्रत्येकी एक सन्मान मिळाला आहे. लष्कराच्या इतर अनेक रेजिमेंटनाही हा सन्मान मिळाला आहे.

क्रमवारी आणि समतुल्य सन्मान

वीरता सन्मानांची क्रमवारी अधिकृतपणे ठरलेली आहे. पहिला क्रमांक परमवीर चक्राचा आहे. दुसरा क्रमांक अशोक चक्राचा आहे.

तिसरा क्रमांक महावीर चक्राचा आहे. चौथा क्रमांक किर्ती चक्राचा आहे. पाचवा क्रमांक वीर चक्राचा आणि सहावा क्रमांक शौर्य चक्राचा आहे.

अशोक चक्र, किर्ती चक्र आणि शौर्य चक्र हे शांतताकालीन सन्मान आहेत. ते १९५२ मध्ये सुरू झाले आणि १९६७ मध्ये त्यांना सध्याची नावे मिळाली. युद्धकालीन आणि शांतताकालीन सन्मान या दोन स्वतंत्र मालिका आहेत.

परमवीर चक्राची तुलना ब्रिटनच्या व्हिक्टोरिया क्रॉसशी केली जाते. अमेरिकेच्या मेडल ऑफ ऑनरशीही तुलना होते. भारताच्या पूर्वक्रमवारीत या सन्मानाला विशेष स्थान आहे.

स्मरण आणि संग्रहालये

२०१७ मध्ये वीरता सन्मानांसाठी स्वतंत्र संकेतस्थळ सुरू झाले. त्यावर मानकऱ्यांची माहिती उपलब्ध आहे. मजकूर, छायाचित्रे आणि मुलाखतींचे संग्रह तेथे आहेत.

१६ डिसेंबर २०२५ रोजी राष्ट्रपती भवनात 'परमवीर दीर्घा' उद्घाटित झाली. विजय दिनानिमित्त हा कार्यक्रम झाला. तेथे एकवीसही मानकऱ्यांची छायाचित्रे लावण्यात आली आहेत.

या दीर्घेत भारताच्या प्रमुख लष्करी मोहिमांचे दर्शन घडते. १९४७-४८ ची काश्मीर मोहीम, १९६२ चा चीन संघर्ष आणि १९६५ व १९७१ ची युद्धे यांचा त्यात समावेश आहे. १९९९ च्या कारगिल संघर्षाचाही उल्लेख आहे.

अनेक राज्य सरकारे मानकऱ्यांना किंवा त्यांच्या कुटुंबीयांना भत्ते देतात. केंद्र सरकारच्या काही योजनांतही अशा तरतुदी आहेत. या लाभांचे स्वरूप राज्यानुसार बदलते.

शाळांमध्ये या मानकऱ्यांच्या कथांचा अभ्यास करून दिला जातो. 'वीर गाथा' या उपक्रमातून विद्यार्थ्यांनी प्रकल्प तयार केले आहेत.

अभिलेख आणि नोंदी

नियमावलीनुसार मानकऱ्यांची नावे भारताच्या राजपत्रात प्रकाशित करणे बंधनकारक आहे. राष्ट्रपतींच्या निर्देशानुसार स्वतंत्र रजिस्टर ठेवले जाते. यात प्रत्येक सन्मानाची नोंद असते.

पदकाचा एक सीलबंद नमुना जतन करून ठेवला जातो. यामुळे पदकाचे स्वरूप कायमस्वरूपी अधिकृत राहते. भविष्यात पदक तयार करताना हाच नमुना वापरला जातो.

सन्मान राष्ट्रपतींकडून प्रदान केला जातो. समारंभ राष्ट्रपती भवनात किंवा लष्करी कार्यक्रमात होतो. काही वेळा सन्मान मरणोत्तर असल्यास कुटुंबीयांना दिला जातो.

या नोंदींमुळे संशोधनासाठी विश्वासार्ह आधार मिळतो. संकेतस्थळावरील माहिती याच अधिकृत अभिलेखांवर आधारित असते.

संदर्भ

1. Gallantry Awards – Ministry of Defence
2. Statutes and rules – Param Vir Chakra, Maha Vir Chakra, Vir Chakra
3. Gallantry awards – awardees database
4. Project Veer Gatha – Gallantry Awards portal
5. Param Vir Dirgha at Rashtrapati Bhavan – PIB
6. Param Vir Chakra – Britannica

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६