राजेंद्र प्रसाद

राजेंद्र प्रसाद हे स्वतंत्र भारताचे पहिले राष्ट्रपती होते. ते १९५० ते १९६२ या काळात राष्ट्रपतीपदावर होते. स्वातंत्र्यापूर्वी ते भारतीय संविधान निर्माण करणाऱ्या घटना समितीचे अध्यक्ष होते. गांधीजींच्या चंपारण सत्याग्रहात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. ते एक शिक्षक, वकील आणि समाजसेवकही होते.

माहिती

वरील तारखा आणि पदांचा कार्यकाळ अधिकृत अभिलेखांवर आधारित आहे. राष्ट्रपतीपदाचा दुसरा कार्यकाळ १९५७ ते १९६२ या वर्षांतील होता.

बालपण आणि शिक्षण

राजेंद्र प्रसाद यांचा जन्म ३ डिसेंबर १८८४ रोजी बिहारमधील सिवान जिल्ह्यातील झेरादेई या गावी झाला. त्यांचे वडील महादेव सहाय आणि आई कमलेश्वरी देवी होत. घरात शेती आणि धार्मिक वातावरण होते. लहानपणीच त्यांचे वडील वारले, त्यामुळे जबाबदारी लवकर येऊन पडली.

शालेय शिक्षण पाटण्यात झाल्यानंतर ते कलकत्ता येथे उच्च शिक्षणासाठी गेले. तेथे त्यांनी विज्ञान शाखेत प्रवेश घेतला, पण पुढे अर्थशास्त्राकडे वळले. कलकत्ता विद्यापीठातून त्यांनी पदव्युत्तर पदवी आणि नंतर कायद्याची पदवी घेतली. पुढे त्यांनी डॉक्टरेटही मिळवली. अभ्यासात हुशार असलेल्या प्रसाद यांनी वकिलीला सुरुवात केली आणि ते बिहारमधील नामांकित वकील बनले.

स्वातंत्र्यलढा

१९१७ मध्ये बिहारमधील चंपारण येथे नीळ उत्पादक शेतकऱ्यांच्या हालअपेष्टांविरुद्ध आंदोलन सुरू झाले. तेव्हा गांधीजींनी प्रसाद यांना सहकार्यासाठी बोलावले. चौकशी समितीसमोर शेतकऱ्यांची बाजू मांडण्याचे काम त्यांनी केले. या सत्याग्रहानंतर ते गांधीजींचे निकटचे सहकारी बनले.

असहकार आंदोलनात सहभाग घेतल्यामुळे त्यांनी आपली वकिली सोडली. बिहार विद्यापीठाच्या स्थापनेत त्यांचा मोठा वाटा होता. १९३४ च्या बिहार भूकंपानंतर त्यांनी मदतीचे काम संघटित केले. त्याच वर्षी ते काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. १९४२ च्या छोडो भारत आंदोलनात त्यांना अटक झाली आणि पाटणा तुरुंगात त्यांनी बराच काळ काढला.

घटना समिती आणि राष्ट्रपतीपद

देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर राज्यघटना तयार करण्यासाठी घटना समिती स्थापन झाली. १९४६ मध्ये राजेंद्र प्रसाद तिचे अध्यक्ष झाले. जवाहरलाल नेहरू, सरदार पटेल आणि भीमराव आंबेडकर यांच्यासह अनेक नेत्यांनी या समितीत काम केले. सुमारे तीन वर्षे चाललेल्या विचारविनिमयानंतर २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी राज्यघटना स्वीकारण्यात आली.

२६ जानेवारी १९५० रोजी भारत प्रजासत्ताक बनला आणि प्रसाद पहिले राष्ट्रपती म्हणून कार्यभार स्वीकारला. १९५७ मध्ये ते दुसऱ्यांदा राष्ट्रपती म्हणून निवडले गेले. राष्ट्रपती म्हणून त्यांनी पदाच्या मर्यादा पाळल्या आणि कारभारात हस्तक्षेप टाळला. दरबारी थाटाऐवजी साधेपणा हा त्यांचा स्वभाव होता.

प्रमुख निर्णय आणि योगदान

राष्ट्रपतीपदाचा कार्यकाळ संपल्यानंतर ते पाटण्याला परतले आणि सदाकत आश्रमात साधे जीवन जगले. शिक्षणाचा प्रसार, हिंदीचा पुरस्कार आणि सामाजिक सुधारणा या क्षेत्रांत त्यांनी काम केले. १९६२ मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्यात आले.

त्यांच्या नावावर अनेक शैक्षणिक संस्था आणि स्मारके आहेत. भारताच्या पहिल्या राष्ट्रपतींनी संविधानाला जो आदर आणि स्थिरता दिली, ती पुढील राष्ट्रपतींसाठी एक आदर्श बनली.

वारसा

राजेंद्र प्रसाद यांचा वारसा हा साधेपणा आणि घटनात्मक परंपरेचा वारसा मानला जातो. स्वातंत्र्यलढा, संविधान निर्मिती आणि प्रजासत्ताकाची पहिली वाटचाल अशा तीनही टप्प्यांत त्यांचा सहभाग होता. मराठी आणि हिंदीतील अभ्यासक्रमांत त्यांचे जीवनचरित्र शालेय विद्यार्थ्यांना शिकवले जाते.

संदर्भ

1. राजेंद्र प्रसाद — मराठी विकिपीडिया
2. Rajendra Prasad — English Wikipedia
3. President of India
4. National Portal of India

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६