महावीर चक्र

महावीर चक्र हा भारताचा दुसरा सर्वोच्च युद्धकालीन वीरता सन्मान आहे. तो २६ जानेवारी १९५० रोजी सुरू झाला. हा सन्मान १५ ऑगस्ट १९४७ पासून लागू मानला गेला. शत्रूसमोरील उल्लेखनीय शौर्यासाठी तो दिला जातो. आजपर्यंत सुमारे दोनशे तेरा जणांना हा सन्मान मिळाला आहे.

माहिती

परमवीर चक्र, महावीर चक्र आणि वीर चक्र हे तीन सन्मान एकाच दिवशी सुरू झाले. तिन्हींची अधिसूचना एकत्र काढण्यात आली. तिन्हींचा कार्यकाळही एकच ठरवण्यात आला.

महावीर चक्र परमवीर चक्राच्या खालोखाल येते. परमवीर चक्र सर्वोच्च शौर्यासाठी दिले जाते. महावीर चक्र उल्लेखनीय शौर्यासाठी दिले जाते.

सन्मानाची घोषणा वर्षातून दोन वेळा होते. प्रजासत्ताक दिन आणि स्वातंत्र्य दिन या प्रसंगी घोषणा होतात. नावे राजपत्रात प्रकाशित केली जातात.

पात्रता आणि निकष

शत्रूच्या उपस्थितीत केलेल्या शौर्यकृत्यासाठी हा सन्मान दिला जातो. कृत्य जमिनीवर, समुद्रात किंवा हवेत असू शकते. युद्धकालीन सन्मानांच्या नियमावलीत ही व्याख्या दिली आहे.

सन्मान मरणोत्तरही दिला जाऊ शकतो. अनेक मानकऱ्यांना हा सन्मान मरणोत्तर मिळाला आहे. यामुळे या सन्मानाचे गांभीर्य लक्षात येते.

लष्कर, नौदल आणि हवाई दलातील सर्व श्रेणी पात्र आहेत. आरक्षित दल आणि प्रादेशिक सैन्याचाही यात समावेश होतो. परिचारिका आणि रुग्णालयीन कर्मचारीही पात्र आहेत.

या दलांच्या आदेशाखाली काम करणारे सर्वसाधारण नागरिकही पात्र ठरतात. मात्र अशी उदाहरणे क्वचित आहेत. नागरी व्यक्तींसाठी स्वतंत्र शांतताकालीन सन्मान आहेत.

पदकाचे स्वरूप

पदक वर्तुळाकार आणि मानक चांदीचे आहे. त्याचा व्यास अडीच सेंटिमीटरपेक्षा किंचित जास्त आहे. पुढील बाजूस पाच टोकांचा तारा कोरलेला असतो.

ताऱ्याची टोके कडेला स्पर्श करतात. ताऱ्याच्या मध्यभागी सोनेरी रंगाचे उठावदार राष्ट्रचिन्ह असते. हे राष्ट्रचिन्ह घुमटाकार असते.

पाठीमागील बाजूस हिंदी आणि इंग्रजीत 'महावीर चक्र' असे कोरलेले असते. दोन्ही भाषांमध्ये दोन कमळे असतात.

पदक अर्ध्या पांढऱ्या आणि अर्ध्या नारिंगी रंगाच्या फितीवर लावले जाते. फितीची रुंदी सुमारे तीन सेंटिमीटर असते. नारिंगी रंग डाव्या खांद्याकडे असतो.

क्रमवारी आणि इतर पदकांशी संबंध

वीरता सन्मानांची अधिकृत क्रमवारी ठरलेली आहे. परमवीर चक्र पहिल्या क्रमांकावर आहे. अशोक चक्र दुसऱ्या क्रमांकावर आहे.

महावीर चक्र तिसऱ्या क्रमांकावर येते. किर्ती चक्र चौथ्या, वीर चक्र पाचव्या आणि शौर्य चक्र सहाव्या क्रमांकावर आहे.

अशोक चक्र, किर्ती चक्र आणि शौर्य चक्र हे शांतताकालीन सन्मान आहेत. ते १९५२ मध्ये सुरू झाले. १९६७ मध्ये त्यांना सध्याची नावे मिळाली.

या क्रमवारीमुळे सन्मानांचे अंतर स्पष्ट होते. परेड आणि समारंभांत हा क्रम पाळला जातो. पदकांच्या फिती वेगवेगळ्या रंगांच्या असतात, त्यामुळे ओळख सोपी होते.

आकडेवारी

वीरता सन्मान संकेतस्थळावरील नोंदीनुसार सुमारे दोनशे तेरा जणांना हा सन्मान मिळाला आहे. ही संख्या वेळोवेळी अद्ययावत केली जाते.

महावीर चक्राची पहिली घोषणा १९५० नंतर झाली. १९४७-४८ च्या काश्मीर मोहिमेतील कृत्यांनाही हा सन्मान देण्यात आला. पुढील अनेक संघर्षांतील शौर्यासाठीही हे पदक दिले गेले.

१९६२ चा चीन संघर्ष, १९६५ आणि १९७१ ची युद्धे तसेच १९९९ चा कारगिल संघर्ष यांतील कृत्ये यात मोजली जातात. प्रत्येक संघर्षानंतर या पदकांची यादी जाहीर झाली.

लष्कराच्या विविध रेजिमेंट आणि हवाई दलाच्या स्क्वाड्रन्सना हे पदक मिळाले आहे. नौदलातील कर्मचाऱ्यांनाही हा सन्मान मिळाला आहे.

परमवीर चक्राच्या तुलनेत महावीर चक्राची संख्या कैक पटींनी जास्त आहे. कारण शौर्याचा दर्जा आणि संधी यांत फरक असतो.

सन्मानाचे स्वरूप

पदकासोबत राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीचे सनद दिले जाते. मानकऱ्याची नोंद स्वतंत्र रजिस्टरमध्ये ठेवली जाते. नाव राजपत्रात प्रकाशित होते.

पदक सार्वजनिक आणि सरकारी समारंभांत परिधान करता येते. मानकऱ्याच्या नावापुढे संक्षिप्त रूप वापरण्याचा अधिकार असतो.

अनेक राज्य सरकारे मानकऱ्यांना भत्ते देतात. जमीन, नोकरी किंवा इतर सवलती या स्वरूपातही मदत दिली जाते. या लाभांचे स्वरूप राज्यानुसार बदलते.

२०१७ मध्ये वीरता सन्मानांसाठी संकेतस्थळ सुरू झाले. त्यावर मानकऱ्यांची माहिती उपलब्ध आहे. संशोधक आणि विद्यार्थ्यांसाठी हा उपयुक्त संदर्भ आहे.

शाळांमध्ये या मानकऱ्यांच्या कथांचा अभ्यास केला जातो. 'वीर गाथा' या उपक्रमातून विद्यार्थ्यांनी प्रकल्प तयार केले आहेत.

अभिलेख आणि नोंदी

नियमावलीनुसार मानकऱ्यांची नावे राजपत्रात प्रकाशित करणे बंधनकारक आहे. राष्ट्रपतींच्या निर्देशानुसार स्वतंत्र रजिस्टर ठेवले जाते.

पदकाचा सीलबंद नमुना जतन केला जातो. त्यामुळे पदकाचे स्वरूप कायम अधिकृत राहते. नवीन पदके तयार करताना हाच नमुना वापरला जातो.

सन्मान राष्ट्रपतींकडून प्रदान केला जातो. समारंभ राष्ट्रपती भवनात किंवा लष्करी कार्यक्रमात होतो. मरणोत्तर सन्मान कुटुंबीयांना दिला जातो.

हे अभिलेख लष्कराच्या इतिहासलेखनासाठी महत्त्वाचे आहेत. प्रत्येक संघर्षानंतरची यादी याच आधारावर तयार होते. संशोधकांना यातून कृत्याचे वर्णन आणि तारीख यांची माहिती मिळते.

वीरता सन्मानांवरील संकेतस्थळावर ही माहिती डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध आहे. वर्षानुसार आणि दलानुसार शोध घेता येतो. यामुळे अभ्यास सोपा झाला आहे.

मानकऱ्यांच्या आठवणी

अनेक मानकऱ्यांच्या कृत्यांचे वर्णन लष्करी इतिहासात नोंदवले गेले आहे. या नोंदी संकेतस्थळावर उपलब्ध आहेत. काही ठिकाणी मुलाखतींचे ध्वनिमुद्रणही आहे.

स्मारके आणि संग्रहालयांमध्ये या मानकऱ्यांची नावे कोरलेली आहेत. लष्करी संग्रहालयांत त्यांच्या वस्तू ठेवल्या आहेत.

शाळांमध्ये या कथांचा अभ्यास करून दिला जातो. विद्यार्थ्यांनी या विषयावर प्रकल्प तयार केले आहेत. यामुळे नव्या पिढीला या बलिदानांची जाणीव होते.

संदर्भ

1. Gallantry Awards – Ministry of Defence
2. Statutes and rules – Param Vir Chakra, Maha Vir Chakra, Vir Chakra
3. Gallantry awards – awardees database
4. Project Veer Gatha – Gallantry Awards portal
5. Gallantry awards – Ministry of Defence (PIB feature)
6. Maha Vir Chakra – Britannica

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६