वीर चक्र

वीर चक्र हा भारताचा तिसरा सर्वोच्च युद्धकालीन वीरता सन्मान आहे. तो २६ जानेवारी १९५० रोजी सुरू झाला. हा सन्मान १५ ऑगस्ट १९४७ पासून लागू मानला गेला. शत्रूसमोरील शौर्यकृत्यासाठी तो दिला जातो. आजपर्यंत सुमारे एक हजार तीनशे जणांना हा सन्मान मिळाला आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
सुरुवात	२६ जानेवारी १९५०
लागू	१५ ऑगस्ट १९४७ पासून
क्रमांक	तिसरा सर्वोच्च युद्धकालीन वीरता सन्मान
कसाठी	शत्रूसमोरील शौर्य
प्रदान	भारताचे राष्ट्रपती
धातू	मानक चांदी
फिती	अर्धी निळी, अर्धी नारिंगी
एकूण मानकरी	सुमारे १,३३६

वीर चक्र हे तीन युद्धकालीन सन्मानांपैकी सर्वात खालचे पण सर्वात मोठ्या संख्येने दिले जाणारे पदक आहे. परमवीर चक्र आणि महावीर चक्र यांच्या तुलनेत याची संख्या कैक पटींनी जास्त आहे.

सन्मानाची घोषणा वर्षातून दोन वेळा होते. प्रजासत्ताक दिन आणि स्वातंत्र्य दिन या प्रसंगी घोषणा होतात. नावे भारताच्या राजपत्रात प्रकाशित केली जातात.

पात्रता आणि निकष

शत्रूच्या उपस्थितीत केलेल्या शौर्यकृत्यासाठी हा सन्मान दिला जातो. कृत्य जमिनीवर, समुद्रात किंवा हवेत असू शकते. युद्धकालीन सन्मानांच्या नियमावलीत ही व्याख्या दिली आहे.

सन्मान मरणोत्तरही दिला जाऊ शकतो. अनेक मानकऱ्यांना हा सन्मान मरणोत्तर मिळाला आहे. कुटुंबीयांनी तो स्वीकारला आहे.

लष्कर, नौदल आणि हवाई दलातील सर्व श्रेणी पात्र आहेत. आरक्षित दल, प्रादेशिक सैन्य आणि अन्य विधिवत स्थापित दलांचाही यात समावेश होतो. परिचारिका आणि रुग्णालयीन कर्मचारीही पात्र आहेत.

या दलांच्या आदेशाखाली काम करणारे सर्वसाधारण नागरिकही पात्र ठरतात. मात्र नागरी व्यक्तींसाठी स्वतंत्र शांतताकालीन सन्मान आहेत. ते शौर्य चक्र आणि किर्ती चक्र या नावांनी ओळखले जातात.

पदकाचे स्वरूप

पदक वर्तुळाकार आणि मानक चांदीचे आहे. त्याचा व्यास अडीच सेंटिमीटरपेक्षा किंचित जास्त आहे. पुढील बाजूस पाच टोकांचा तारा कोरलेला असतो.

ताऱ्याची टोके कडेला स्पर्श करतात. ताऱ्याच्या मध्यभागी एक चक्र असते. त्या चक्रात सोनेरी रंगाचे उठावदार राष्ट्रचिन्ह असते.

पाठीमागील बाजूस हिंदी आणि इंग्रजीत 'वीर चक्र' असे कोरलेले असते. दोन्ही भाषांमध्ये दोन कमळे असतात.

पदक अर्ध्या निळ्या आणि अर्ध्या नारिंगी रंगाच्या फितीवर लावले जाते. फितीची रुंदी सुमारे तीन सेंटिमीटर असते. हे पदक छातीच्या डाव्या बाजूस परिधान केले जाते.

क्रमवारी आणि इतर पदकांशी संबंध

वीरता सन्मानांची अधिकृत क्रमवारी ठरलेली आहे. परमवीर चक्र पहिल्या आणि अशोक चक्र दुसऱ्या क्रमांकावर आहे.

महावीर चक्र तिसऱ्या आणि किर्ती चक्र चौथ्या क्रमांकावर आहे. वीर चक्र पाचव्या क्रमांकावर येते. शौर्य चक्र सहाव्या क्रमांकावर आहे.

अशोक चक्र, किर्ती चक्र आणि शौर्य चक्र हे शांतताकालीन सन्मान आहेत. ते १९५२ मध्ये सुरू झाले आणि १९६७ मध्ये त्यांना सध्याची नावे मिळाली. युद्धकालीन आणि शांतताकालीन अशा दोन स्वतंत्र मालिका आहेत.

युद्धकालीन सन्मान शत्रूसमोरील कृत्यासाठी दिले जातात. शांतताकालीन सन्मान शत्रूच्या उपस्थितीशिवाय केलेल्या शौर्यासाठी दिले जातात. या फरकामुळे निकष वेगळे ठरतात.

पदकांच्या फिती वेगवेगळ्या रंगांच्या असतात. त्यामुळे परेडमध्ये पदके ओळखणे सोपे होते.

आकडेवारी

वीरता सन्मान संकेतस्थळावरील नोंदीनुसार सुमारे एक हजार तीनशे छत्तीस जणांना हा सन्मान मिळाला आहे. ही संख्या वेळोवेळी अद्ययावत केली जाते.

वीर चक्राची घोषणा १९५० नंतर सुरू झाली. १९४७-४८ च्या काश्मीर मोहिमेतील कृत्यांनाही हा सन्मान देण्यात आला. पुढील अनेक संघर्षांतील शौर्यासाठीही हे पदक दिले गेले.

१९६२ चा चीन संघर्ष, १९६५ आणि १९७१ ची युद्धे तसेच १९९९ चा कारगिल संघर्ष यांतील कृत्ये यात मोजली जातात. प्रत्येक संघर्षानंतर या पदकांची यादी जाहीर झाली.

तीनही युद्धकालीन पदकांची एकत्रित नोंद संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. त्यावर वर्षानुसार आणि दलानुसार शोध घेता येतो. संशोधकांसाठी हा महत्त्वाचा संदर्भ आहे.

लष्कराच्या अनेक रेजिमेंटना हे पदक मिळाले आहे. नौदल आणि हवाई दलातील कर्मचाऱ्यांनाही हा सन्मान मिळाला आहे.

सन्मानाचे स्वरूप

पदकासोबत राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीचे सनद दिले जाते. मानकऱ्याची नोंद स्वतंत्र रजिस्टरमध्ये ठेवली जाते. नाव राजपत्रात प्रकाशित होते.

पदक सार्वजनिक आणि सरकारी समारंभांत परिधान करता येते. मानकऱ्याच्या नावापुढे संक्षिप्त रूप वापरण्याचा अधिकार असतो.

अनेक राज्य सरकारे मानकऱ्यांना भत्ते देतात. जमीन, नोकरी किंवा इतर सवलती या स्वरूपातही मदत दिली जाते. या लाभांचे स्वरूप राज्यानुसार बदलते.

२०१७ मध्ये वीरता सन्मानांसाठी संकेतस्थळ सुरू झाले. त्यावर मानकऱ्यांची माहिती उपलब्ध आहे. मजकूर, छायाचित्रे आणि मुलाखतींचे संग्रह तेथे आहेत.

शाळांमध्ये या मानकऱ्यांच्या कथांचा अभ्यास केला जातो. 'वीर गाथा' या उपक्रमातून विद्यार्थ्यांनी प्रकल्प तयार केले आहेत. यामुळे नव्या पिढीपर्यंत या कथा पोहोचतात.

अभिलेख आणि नोंदी

नियमावलीनुसार मानकऱ्यांची नावे राजपत्रात प्रकाशित करणे बंधनकारक आहे. राष्ट्रपतींच्या निर्देशानुसार स्वतंत्र रजिस्टर ठेवले जाते.

पदकाचा सीलबंद नमुना जतन केला जातो. त्यामुळे पदकाचे स्वरूप कायम अधिकृत राहते. नवीन पदके तयार करताना हाच नमुना वापरला जातो.

सन्मान राष्ट्रपतींकडून प्रदान केला जातो. समारंभ राष्ट्रपती भवनात किंवा लष्करी कार्यक्रमात होतो. मरणोत्तर सन्मान कुटुंबीयांना दिला जातो.

हे अभिलेख लष्कराच्या इतिहासलेखनासाठी महत्त्वाचे आहेत. प्रत्येक संघर्षानंतरची यादी याच आधारावर तयार होते. संशोधकांना यातून कृत्याचे वर्णन आणि तारीख यांची माहिती मिळते.

मानकऱ्यांच्या आठवणी

अनेक मानकऱ्यांच्या कृत्यांचे वर्णन लष्करी इतिहासात नोंदवले गेले आहे. या नोंदी संकेतस्थळावर उपलब्ध आहेत. काही ठिकाणी मुलाखतींचे ध्वनिमुद्रणही आहे.

स्मारके आणि संग्रहालयांमध्ये या मानकऱ्यांची नावे कोरलेली आहेत. लष्करी संग्रहालयांत त्यांच्या वस्तू ठेवल्या आहेत.

शाळांमध्ये या कथांचा अभ्यास करून दिला जातो. विद्यार्थ्यांनी या विषयावर प्रकल्प तयार केले आहेत. यामुळे नव्या पिढीला या बलिदानांची जाणीव होते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६