शौर्य चक्र

शौर्य चक्र हे भारताचे शांततेच्या काळातील तिसरे सर्वोच्च वीरता पदक आहे. हे पदक शत्रूसमोर नसताना दाखवलेल्या शौर्यासाठी दिले जाते. भारत सरकारने ४ जानेवारी १९५२ रोजी हे पदक सुरू केले. त्यावेळी याचे नाव 'अशोक चक्र, तृतीय श्रेणी' असे होते. जानेवारी १९६७ मध्ये याचे नाव 'शौर्य चक्र' असे बदलले. हे पदक सैन्यातील जवानांबरोबरच नागरिक आणि पोलीस दलातील कर्मचाऱ्यांनाही मिळू शकते.

माहिती

तपशील	माहिती
पदकाचे नाव	शौर्य चक्र
प्रकार	शांततेच्या काळातील तिसरे सर्वोच्च वीरता पदक
स्थापना	४ जानेवारी १९५२ (१५ ऑगस्ट १९४७ पासून लागू)
पूर्वीचे नाव	अशोक चक्र, तृतीय श्रेणी
नाव बदलाचे वर्ष	जानेवारी १९६७
कोणत्या कारणासाठी	शत्रूसमोर नसताना दाखवलेले शौर्य
कोणाला मिळते	सशस्त्र दल, नर्सिंग सेवा, पोलीस व नागरिक
कोण देतो	भारताचे राष्ट्रपती
कोणता विभाग हाताळतो	संरक्षण मंत्रालय
कधी जाहीर होते	प्रजासत्ताक दिन व स्वातंत्र्य दिन
मरणोत्तर मिळू शकते का	होय
क्रमवारी	अशोक चक्र व कीर्ति चक्रानंतर तिसरे

अशोक चक्र आणि कीर्ति चक्र यांच्याशी शौर्य चक्राचा जवळचा संबंध आहे. तिन्ही पदके एकाच दिवशी सुरू झाली. तिन्ही पदकांसाठी पात्रतेचे नियम जवळपास सारखे आहेत. फरक फक्त शौर्याच्या पातळीत आहे.

शौर्याची पातळी

तीनही पदकांची अट एकाच शब्दात बदलते. अशोक चक्र 'अतुलनीय शौर्य' किंवा 'सर्वोच्च बलिदान' यासाठी दिले जाते. कीर्ति चक्र 'उल्लेखनीय शौर्यासाठी' दिले जाते. शौर्य चक्र फक्त 'शौर्यासाठी' दिले जाते.

याचा अर्थ असा की तिन्ही पदके शत्रूसमोर नसताना घडलेल्या घटनांसाठी आहेत. कोणती घटना कोणत्या पातळीची आहे, हे समिती ठरवते. दहशतवादविरोधी कारवाई, सीमेवरील घुसखोरी रोखणे किंवा नैसर्गिक आपत्तीत केलेली मदत अशा घटनांचा यात समावेश होतो.

निवड कशी होते

शौर्याची घटना घडल्यावर तुकडीकडून प्रस्ताव तयार केला जातो. तो वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या शिफारशीने सेवा मुख्यालयाकडे जातो. सेवा मुख्यालयातील पुरस्कार समिती त्याची छाननी करते. नंतर सेनाध्यक्षांच्या मान्यतेने प्रस्ताव संरक्षण मंत्रालयाकडे पाठवला जातो.

नागरिकांच्या बाबतीत प्रस्ताव गृह मंत्रालयाकडून येतात. गृह मंत्रालय राज्य सरकारे, केंद्रीय मंत्रालये आणि सशस्त्र पोलीस दलांकडून शिफारशी घेते. तेथील उपसमिती छाननी करते आणि गृह सचिवांच्या मान्यतेने प्रस्ताव संरक्षण मंत्रालयाकडे जातो.

सर्व प्रस्ताव केंद्रीय सन्मान व पुरस्कार समितीकडे येतात. या समितीत संरक्षण मंत्री, तिन्ही सेनाध्यक्ष आणि संरक्षण सचिव असतात. त्यानंतर पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींची मान्यता घेतली जाते. पदके प्रजासत्ताक दिनी आणि स्वातंत्र्य दिनी जाहीर होतात.

शौर्याची घटना घडल्यापासून दोन वर्षांच्या आत प्रस्ताव पाठवणे आवश्यक असते. ज्या व्यक्तीवर नकारार्थी अहवाल असेल किंवा शिक्षा झाली असेल, ती पदकासाठी अपात्र ठरते.

पात्रता

या पदकासाठी खालील व्यक्ती पात्र आहेत. लष्कर, नौदल आणि हवाई दलातील सर्व श्रेणीचे अधिकारी व जवान. राखीव दल, प्रादेशिक सैन्य आणि इतर कायदेशीर दलांचे सदस्य. सशस्त्र दलांच्या नर्सिंग सेवेतील कर्मचारी. सर्व क्षेत्रांतील नागरिक, तसेच पोलीस दल, केंद्रीय अर्धसैनिक दल आणि रेल्वे संरक्षण दलाचे जवान.

पदक मरणोत्तरही दिले जाऊ शकते. अशा वेळी पदक कुटुंबातील जवळच्या व्यक्तीला दिले जाते.

समारंभ

परमवीर चक्र आणि अशोक चक्र राष्ट्रपती प्रजासत्ताक दिन संचलनात देतात. शौर्य चक्रासह इतर वीरता पदके राष्ट्रपती भवनातील संरक्षण अलंकरण समारंभात दिली जातात. हा समारंभ दरवर्षी होतो.

काही नोंदी

संरक्षण मंत्रालयाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील आकडेवारीनुसार आतापर्यंत सुमारे २,१४२ जणांना शौर्य चक्र मिळाले आहे. हे तीनही शांतता-कालीन पदकांमध्ये सर्वाधिक संख्या आहे.

कारण असे की शौर्य चक्राची पातळी तुलनेने कमी असते. त्यामुळे दरवर्षी अधिक जणांना हे पदक मिळते. अनेक पोलीस जवानांना दहशतवादविरोधी कारवायांसाठी हे पदक मिळाले आहे.

वीरता पदकांची क्रमवारी अशी आहे. परमवीर चक्र, अशोक चक्र, महा वीर चक्र, कीर्ति चक्र, वीर चक्र आणि शौर्य चक्र. या क्रमवारीमुळे समारंभात पदकधारकांचा वरिष्ठता क्रमही ठरतो.

इतर पदकांशी फरक

अशोक चक्र, कीर्ति चक्र आणि शौर्य चक्र या तिन्ही पदकांचे नियम जवळपास सारखे आहेत. फरक फक्त शौर्याच्या तीव्रतेत आहे. शौर्य चक्र या तिन्हीत तिसऱ्या क्रमांकावर आहे.

महावीर चक्र आणि वीर चक्र ही युद्धकाळातील पदके आहेत. शौर्य चक्र शांततेच्या काळातील पदक आहे. तरीही समारंभात पदकधारकांचा वरिष्ठता क्रम या सर्व पदकांच्या एकत्र क्रमवारीने ठरतो.

कोणत्या घटना विचारात येतात

दहशतवादविरोधी कारवाईत दाखवलेले धैर्य या पदकासाठी विचारात घेतले जाते. सीमेवर घुसखोरांना रोखताना घडलेल्या घटनाही यात येतात.

बंदुकीच्या कारवाईत जखमी होऊनही मोहीम पूर्ण करणे हेही शौर्य मानले जाते. आपत्तीच्या वेळी अडकलेल्या लोकांना वाचवणे हादेखील यात येते.

काही वेळा शस्त्र न वापरता परिस्थिती हाताळली जाते. अशा कृतींनाही महत्त्व दिले जाते. कारण शौर्य म्हणजे केवळ लढणे नव्हे, तर संयमाने निर्णय घेणेही होय.

पदकधारकांचा मान

पदक मिळाल्यावर तुकडीत आणि परिसरात पदकधारकाचा आदर वाढतो. अनेक जणांना पुढील प्रशिक्षणासाठी आणि नेतृत्वाच्या जबाबदाऱ्यांसाठी संधी मिळते.

पदकधारकाचे नाव नोंदवहीत कायमचे राहते. त्याच्या तुकडीच्या इतिहासातही ते नाव जोडले जाते. त्यामुळे नव्या जवानांना त्या कामगिरीची माहिती मिळते.

शाळा आणि सामाजिक कार्यक्रमांत पदकधारकांना बोलावले जाते. त्यांच्या अनुभवाची कथा विद्यार्थ्यांना प्रेरणा देते.

नोंदी ठेवण्याची पद्धत

संरक्षण मंत्रालयाकडे प्रत्येक पदकाची नोंद ठेवली जाते. त्यात पदकाचे वर्ष, पदकधारकाचे नाव आणि तुकडीचा तपशील असतो.

मरणोत्तर पदकांची नोंद वेगळी ठेवली जाते. त्यामुळे हुतात्म्यांच्या कुटुंबाची माहिती शोधता येते. पदकांची एकूण संख्या ही नोंदवहीतूनच काढली जाते.

यामुळे संशोधकांना आणि इतिहासकारांना अभ्यासासाठी आधार मिळतो. पदकांची आकडेवारी वर्षानुवर्षे जाहीर केली जाते.

पदकाचे स्वरूप

शौर्य चक्राचे पदक इतर वीरता पदकांसारखेच गोल असते. ते धातूचे असून रिबनसह गळ्यात घालता येते.

पुन्हा शौर्य केल्यास रिबनला बार जोडला जातो. बार मरणोत्तरही दिला जाऊ शकतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पदक कोण देतो? भारताचे राष्ट्रपती, संरक्षण मंत्रालयाच्या शिफारशीनुसार.

कधी जाहीर होते? प्रजासत्ताक दिनी आणि स्वातंत्र्य दिनी, वर्षातून दोन वेळा.

नागरिकांना मिळू शकते का? होय. पोलीस दल आणि सर्वसामान्य नागरिकही पात्र आहेत.

मरणोत्तर मिळते का? होय.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६