अशोक चक्र

अशोक चक्र हे भारताचे शांततेच्या काळातील सर्वोच्च वीरता पदक आहे. हे पदक शत्रूसमोर नसताना दाखवलेल्या अतुलनीय शौर्यासाठी किंवा बलिदानासाठी दिले जाते. भारत सरकारने ४ जानेवारी १९५२ रोजी हे पदक सुरू केले. त्यावेळी याचे नाव 'अशोक चक्र, प्रथम श्रेणी' असे होते. जानेवारी १९६७ मध्ये याचे नाव फक्त 'अशोक चक्र' असे बदलले. हे पदक लष्कर, नौदल, हवाई दल, नर्सिंग सेवा, पोलीस दल आणि सर्वसामान्य नागरिकांनाही मिळू शकते.

माहिती

तपशील	माहिती
पदकाचे नाव	अशोक चक्र
प्रकार	शांततेच्या काळातील सर्वोच्च वीरता पदक
स्थापना	४ जानेवारी १९५२ (१५ ऑगस्ट १९४७ पासून लागू)
पूर्वीचे नाव	अशोक चक्र, प्रथम श्रेणी
नाव बदलाचे वर्ष	जानेवारी १९६७
कोणत्या कारणासाठी	शत्रूसमोर नसताना अतुलनीय शौर्य, धैर्य किंवा स्वतःचे बलिदान
कोणाला मिळते	सशस्त्र दलातील सर्व श्रेणी, नर्सिंग सेवा, पोलीस व नागरिक
कोण देतो	भारताचे राष्ट्रपती
कोणता विभाग हाताळतो	संरक्षण मंत्रालय
कधी जाहीर होते	प्रजासत्ताक दिन व स्वातंत्र्य दिन
मरणोत्तर मिळू शकते का	होय
क्रमवारी	परमवीर चक्रानंतर दुसरे स्थान

हे पदक वर्षातून दोन वेळा जाहीर होते. पहिल्यांदा प्रजासत्ताक दिनी आणि नंतर स्वातंत्र्य दिनी. संरक्षण मंत्रालय ऑगस्टमध्ये प्रजासत्ताक दिनाच्या पदकांसाठी शिफारशी मागवते. मार्चमध्ये स्वातंत्र्य दिनाच्या पदकांसाठी शिफारशी मागवल्या जातात.

पदकाची रचना

अशोक चक्र गोल आकाराचे असते. त्याचा व्यास सुमारे सव्वा तीन सेंटिमीटर (१ ३/८ इंच) आहे. दोन्ही बाजूंना कडा असतात. पदक सोन्याच्या पाण्याचे (गिल्ट) असते.

पदकाच्या पुढील बाजूस मध्यभागी अशोकाच्या चक्राची प्रतिकृती असते. तिच्याभोवती कमळाची माळ आहे. कडेजवळ कमळाची पाने, फुले आणि कळ्या कोरलेल्या आहेत. मागील बाजूस 'अशोक चक्र' असे हिंदी आणि इंग्रजीत लिहिलेले असते. या दोन लेखनांमध्ये दोन कमळे असतात.

पदकाचा रिबन हिरव्या रंगाचा आहे. त्या रिबनला मधोमध एक नारंगी उभी पट्टी असते. ती रिबनचे दोन समान भाग करते.

एखाद्या व्यक्तीला पुन्हा असेच शौर्य करून हे पदक मिळाले, तर रिबनला 'बार' जोडला जातो. पुढील प्रत्येक शौर्यासाठी आणखी एक बार मिळतो. बार मरणोत्तरही दिला जाऊ शकतो.

निवड कशी होते

सशस्त्र दलांमध्ये शौर्याची घटना घडल्यावर त्या तुकडीकडून (युनिट) प्रस्ताव तयार होतो. तो वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या मार्गाने संबंधित सेवा मुख्यालयाकडे पाठवला जातो. तेथे पुरस्कार समिती प्रस्ताव तपासते. नंतर सेनाध्यक्षांच्या मान्यतेने तो संरक्षण मंत्रालयाकडे जातो.

नागरिकांसाठीचे प्रस्ताव गृह मंत्रालयाकडून येतात. गृह मंत्रालय राज्य सरकारे, केंद्रीय मंत्रालये आणि सशस्त्र पोलीस दलांकडून शिफारशी मागवते. खाजगी व्यक्ती थेट शिफारस पाठवू शकत नाहीत.

या सर्व प्रस्तावांवर केंद्रीय सन्मान व पुरस्कार समिती विचार करते. या समितीत संरक्षण मंत्री, तिन्ही सेनाध्यक्ष आणि संरक्षण सचिव असतात. गृह मंत्रालयाच्या प्रस्तावांसाठी गृह सचिवही सदस्य असतात. त्यानंतर शिफारशी पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींच्या मान्यतेसाठी जातात.

शौर्याची घटना घडल्यापासून दोन वर्षांपेक्षा जास्त काळाने प्रस्ताव विचारात घेतला जात नाही. ज्या व्यक्तीवर कारवाई झाली असेल किंवा नकारार्थी अहवाल असेल, तिला पदकासाठी विचारात घेतले जात नाही.

क्रमवारी व महत्त्व

वीरता पदकांच्या क्रमवारीत परमवीर चक्र पहिले आहे. त्यानंतर अशोक चक्र, महा वीर चक्र, कीर्ति चक्र, वीर चक्र आणि शौर्य चक्र येतात. शांततेच्या काळातील पदकांमध्ये अशोक चक्र सर्वोच्च आहे.

परमवीर चक्र आणि अशोक चक्र राष्ट्रपती प्रजासत्ताक दिन संचलनात देतात. इतर वीरता पदके राष्ट्रपती भवनातील संरक्षण अलंकरण समारंभात दिली जातात.

अशोक चक्र मिळालेल्या व्यक्तीला समाजात विशेष आदर मिळतो. पदकाची रक्कम आणि भत्ता शासनाच्या नियमांनुसार ठरतो. पदक मरणोत्तरही दिले जाते, त्यामुळे हुतात्म्यांच्या कुटुंबाला ते स्वीकारता येते.

काही नोंदी

संरक्षण मंत्रालयाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर दिलेल्या आकडेवारीनुसार आतापर्यंत सुमारे ९८ जणांना अशोक चक्र मिळाले आहे. यात लष्कर, नौदल, हवाई दल आणि पोलीस दलातील जवान तसेच नागरिकांचा समावेश आहे.

२०१४ ते २०१९ या काळात अनेक जवानांना हे पदक मरणोत्तर मिळाले. त्यात काश्मीर खोऱ्यातील दहशतवादविरोधी कारवायांमध्ये शहीद झालेल्या जवानांचा समावेश होता. या पदकामुळे त्यांच्या कुटुंबाच्या त्यागाला राष्ट्रीय मान्यता मिळते.

परमवीर चक्रापेक्षा फरक

परमवीर चक्र आणि अशोक चक्र या दोन्ही पदकांची पातळी सर्वोच्च आहे. फरक फक्त परिस्थितीत आहे. परमवीर चक्र शत्रूसमोर, म्हणजे युद्धाच्या वेळी दिले जाते. अशोक चक्र शत्रूसमोर नसताना दिले जाते.

युद्ध थांबलेले असतानाही जवानांना शौर्य दाखवावे लागते. सीमेवर घुसखोरी रोखताना, दहशतवाद्यांशी लढताना किंवा आपत्तीत लोकांना वाचवताना जीव धोक्यात येतो. अशा वेळी दाखवलेल्या शौर्यासाठी अशोक चक्र दिले जाते.

क्रमवारीत परमवीर चक्र अशोक चक्राच्या वर आहे. मात्र समाजात दोन्ही पदकांना तितकाच आदर मिळतो. दोन्ही पदके राष्ट्रपती स्वतः प्रजासत्ताक दिन संचलनात देतात.

शौर्याच्या घटनांचे स्वरूप

अशोक चक्र कोणत्या विशिष्ट घटनेसाठीच दिले जाते असे नाही. दहशतवादविरोधी मोहिमा, जंगलातील कारवाया, बर्फाळ प्रदेशातील मोहिमा आणि नैसर्गिक आपत्तीतील मदत या सर्वांतून हे पदक मिळू शकते.

काही वेळा जवान स्वतःचा जीव धोक्यात घालून सहकाऱ्यांना वाचवतो. काही वेळा तो शस्त्राशस्त्रांशिवाय परिस्थिती हाताळतो. अशा कृतींना 'शौर्य' मानले जाते.

नागरिकही या पदकासाठी पात्र आहेत. पोलीस जवान, अग्निशमन दलाचे कर्मचारी आणि आपत्ती व्यवस्थापनात काम करणारे अधिकारी यांचा यात समावेश होतो. त्यामुळे हे पदक केवळ सैन्यापुरते मर्यादित नाही.

पदकधारकांसाठी सुविधा

पदक मिळाल्यावर शासनाच्या नियमांनुसार मासिक भत्ता दिला जातो. भत्त्याची रक्कम वेळोवेळी बदलते आणि ती शासनाच्या आदेशानुसार ठरते.

पदकधारकांना काही प्रसंगी प्रवासात सवलत मिळते. सरकारी नोकरीत आणि शिक्षणातही काही सवलती दिल्या जातात. या सवलतींचे स्वरूप राज्यानुसार वेगळे असू शकते.

मरणोत्तर पदक मिळाल्यास कुटुंबाला पदक आणि आर्थिक मदत दिली जाते. कुटुंबातील व्यक्तीला नोकरीत प्राधान्य देण्याची तरतूदही काही वेळा असते. या सर्व बाबी शासनाच्या धोरणावर अवलंबून असतात.

माहितीची उपलब्धता

संरक्षण मंत्रालयाचे वीरता पदकांविषयीचे स्वतंत्र संकेतस्थळ आहे. तेथे पदकांचे नियम, पात्रता आणि पदकधारकांची यादी उपलब्ध आहे.

या संकेतस्थळावर वर्षनिहाय आकडेवारीही दिली जाते. त्यामुळे कोणत्या वर्षी किती पदके दिली गेली, हे कोणालाही तपासता येते. यामुळे माहिती पारदर्शक राहते.

शाळा आणि महाविद्यालयांत या पदकांची माहिती दिली जाते. पदकधारकांच्या कथा विद्यार्थ्यांना प्रेरणा देतात. त्यामुळे वीरता पदके केवळ सन्मान न राहता समाजासाठी प्रेरणास्रोत ठरतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६