जपानचा समुद्र

जपानचा समुद्र हा पश्चिम पॅसिफिक महासागराचा एक उपसमुद्र आहे. जपानची बेटे, सखालिन, कोरिया द्वीपकल्प आणि रशियाचा पूर्व किनार यांनी तो वेढलेला आहे. त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ९,७८,००० चौरस किलोमीटर आहे. समुद्राची सरासरी खोली सुमारे १,७५२ मीटर आहे. दक्षिण कोरिया या समुद्राला पूर्व समुद्र असे म्हणतो आणि या नावावर दोन्ही कोरिया देशांनी आक्षेप नोंदवला आहे. जपानच्या बेटांमुळे हा समुद्र बहुतेक ठिकाणी बंदिस्त असल्यामुळे येथे भरती-ओहोटी जवळपास जाणवत नाही.

माहिती

तपशील	माहिती
प्रकार	पश्चिम पॅसिफिकचा उपसमुद्र
स्थान	जपान, कोरिया व रशियाच्या मधे
क्षेत्रफळ	सुमारे ९,७८,००० चौरस किमी
सरासरी खोली	सुमारे १,७५२ मीटर
कमाल खोली	सुमारे ३,७४२ मीटर
किनाऱ्यावरील देश	जपान, दक्षिण कोरिया, उत्तर कोरिया, रसिया
किनाऱ्याची लांबी	सुमारे ७,६०० किमी
प्रमुख खोरे	जपान, यामातो व त्सुशिमा खोरे
जोडणाऱ्या सामुद्रधुन्या	त्सुशिमा, त्सुगारू, ला पेरूझ, तातार

उत्तरेला रशियाचा किनार आणि सखालिनची बेट आहे. पश्चिमेला कोरिया द्वीपकल्प आहे. पूर्वेला होक्काइदो, होन्शू आणि क्युशू ही जपानची बेटे आहेत. पाच सामुद्रधुन्या या समुद्राला शेजारच्या समुद्रांशी जोडतात. या सामुद्रधुन्या अरुंद आणि उथळ असल्यामुळे पाण्याची देवाणघेवाण मर्यादित राहते. समुद्राच्या किनाऱ्यावर अनेक लहान बंदरे आणि मासेमारीची गावे आहेत. स्थानिक लोक शतकानुशतके येथील माशांवर अवलंबून आहेत.

भूगोल

समुद्राचा आकार गाजरासारखा लांबट आहे. तो नैऋत्येकडून ईशान्येकडे पसरलेला आहे. दक्षिणेकडील भाग रुंद आहे आणि उत्तरेकडे तो अरुंद होत जातो. समुद्राची लांबी सुमारे २,२५५ किलोमीटर आहे. तळाशी तीन मोठी खोरे आहेत. उत्तरेला जपान खोरे, आग्नेयेला यामातो खोरे आणि नैऋत्येला त्सुशिमा खोरे आहे. या खोऱ्यांमध्येच सर्वात जास्त खोली आढळते. समुद्रात मोठी बेटे किंवा मोठ्या खाड्या नाहीत. किनार बहुतेक ठिकाणी उंच आणि खडकाळ आहे. कमी नद्या या समुद्रात मिळतात. त्यामुळे नद्यांचा पाण्याच्या संतुलनावर फारसा परिणाम होत नाही. उत्तरेकडील जपान खोरे सर्वात खोल आहे.

यामातो खोरे आग्नेय भागात आहे. त्सुशिमा खोरे नैऋत्येला आहे. खोऱ्यांमधील उंचवटे पाण्याच्या प्रवाहाला दिशा देतात. यामुळे पोषक द्रव्ये वर येण्यास मदत होते. समुद्र जवळपास पूर्ण बंदिस्त असल्यामुळे येथे भरती-ओहोटी जवळपास जाणवत नाही. इतर समुद्रांपेक्षा हा मोठा फरक आहे. पाण्याचा मुख्य प्रवाह सामुद्रधुन्यांमधून आत येतो आणि बाहेर पडतो. यामुळे पाण्याची पातळी आणि तापमान यांवर परिणाम होतो. हिवाळ्यात उत्तरेकडील भागात बर्फ तयार होतो. या बर्फामुळे खालील पाण्याची क्षारता वाढते. उन्हाळ्यात बर्फ वितळतो आणि पाणी पुन्हा मिसळते. समुद्राच्या तळावर गाळाचे जाड थर साचले आहेत. या थरांमधून भूगर्भातील बदलांची माहिती मिळते. तळाचा अभ्यास संशोधन जहाजांमधून केला जातो.

व्यापार आणि मासेमारी

जपान, कोरिया आणि रशिया या देशांसाठी हा समुद्र महत्त्वाचा व्यापारमार्ग आहे. निगाता, बुसान, उल्सान आणि व्लादिवोस्तोक ही येथील प्रमुख बंदरे आहेत. या बंदरांमधून यंत्रसामग्री, तेल आणि खाद्यपदार्थाची वाहतूक होते. समुद्रात मासेमारी मोठ्या प्रमाणात होते. मॅकरेल, सार्डिन, स्क्विड आणि सॅल्मन हे येथील प्रमुख मासे आहेत. समुद्री शैवालची लागवडही येथे मोठ्या प्रमाणात होते. सखालिनजवळ तेल आणि वायूचे साठे आहेत. या भागातील उत्पादनामुळे रशियाला ऊर्जेचा आधार मिळतो. जपान आणि कोरियातील लोक मासे आणि शैवाल मोठ्या प्रमाणात खातात. त्यामुळे या उद्योगाला मागणी कायम आहे. काही माशांचे साठे कमी झाल्यामुळे देशांनी मासेमारीवर मर्यादा आणल्या आहेत. जहाजे त्सुशिमा सामुद्रधुनीतून या समुद्रात प्रवेश करतात. या मार्गावर देखरेख ठेवली जाते. अपघात टाळण्यासाठी वाहतुकीचे नियम कडक आहेत. बंदरांवर मालाची उलाढाल मोठी आहे.

पर्यावरण, हवामान आणि किनारे

समुद्रात पाण्यातील ऑक्सिजनचे प्रमाण जास्त आहे. त्यामुळे येथे अनेक प्रकारचे सागरी जीव टिकून राहतात. शास्त्रज्ञांनी येथे हजारांहून अधिक प्रकारचे प्राणी आणि वनस्पती नोंदवले आहेत. पाण्याची क्षारता खुल्या महासागरापेक्षा कमी आहे. बंदिस्त रचनेमुळे येथील जीवसृष्टी इतर समुद्रांपेक्षा वेगळी आहे. अतिमासेमारी आणि प्रदूषण यामुळे काही माशांचे प्रमाण घटले आहे. जपानच्या किनाऱ्याजवळ अणुऊर्जा प्रकल्पांची चिंता व्यक्त होते. समुद्रात सोडले जाणारे सांडपाणी हाही एक चर्चेचा विषय आहे. हिवाळ्यात थंड आणि कोरडे वारे वाहतात. यामुळे जपानच्या पश्चिम किनाऱ्यावर बर्फ पडतो. उन्हाळ्यात उबदार आणि दमट हवामान असते.

या काळात पाऊस आणि वादळे येतात. मोसमी वाऱ्यांमुळे या भागातील हवामान ठराविक क्रमाने बदलते. शेतकरी या क्रमावर अवलंबून असतात. सादो, उल्लुंगडो आणि रिशिरी ही काही लहान बेटे आहेत. काही ठिकाणी लहान खाड्या आणि वाळूचे किनार आहेत. जपानच्या किनाऱ्यावर अनेक मासेमारीची गावे आहेत. कोरिया आणि रशियाच्या किनाऱ्यावरही बंदरे वसलेली आहेत. समुद्राच्या उत्तरेकडील किनाऱ्यावर बर्फाळ प्रदेश आहे. त्या भागात हिवाळा लांब असतो. बर्फामुळे किनाऱ्यावरील वाहतूक काही काळ थांबते.

इतिहास

प्राचीन काळापासून या समुद्रातून व्यापार चालत होता. जपान आणि कोरिया यांच्यातील संपर्क याच मार्गाने होता. पुढे रशियानेही या भागात आपले बंदर उभारले. व्लादिवोस्तोक हे त्या काळातील महत्त्वाचे बंदर आहे. विसाव्या शतकात या भागात मोठी लष्करी हालचाल झाली. आजही या समुद्राचे सामरिक महत्त्व आहे.

नावाबद्दलचा वाद

या समुद्राच्या नावावरून दीर्घकाळ चर्चा चालू आहे. जपान या पाण्याला जपानचा समुद्र म्हणतो. दक्षिण कोरिया त्याला पूर्व समुद्र असे म्हणतो. १९९२ मध्ये भूगोलविषयक नावांवरील संयुक्त राष्ट्रांच्या परिषदेत या नावाला दोन्ही कोरिया देशांनी आक्षेप नोंदवला. उत्तर कोरियाने कोरियन पूर्व समुद्र हे नाव सुचवले. आज अनेक नकाशांमध्ये दोन्ही नावे एकत्र दिली जातात. काही ठिकाणी कंसात पूर्व समुद्र असेही लिहिले जाते. नावाचा वाद असला तरी समुद्राच्या सागरी जीवनावर याचा परिणाम होत नाही. जपान, कोरिया आणि रशिया या देशांना मासेमारी आणि वाहतुकीच्या नियमांवर बोलणी करावी लागतात. भौगोलिक नावांविषयीचे मतभेद सोडवण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय संस्था प्रयत्न करत आहेत. शाळांमध्ये आणि नकाशांमध्ये कोणते नाव वापरायचे, हा प्रत्येक देशाचा स्वतःचा निर्णय असतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६