ऑस्ट्रेलिया

ऑस्ट्रेलिया हा एकाच वेळी खंड आणि देश असलेला जगातील एकमेव प्रदेश आहे. देशाचे क्षेत्रफळ सुमारे ७६.९ लाख चौरस किलोमीटर असून तो जगातील सहाव्या क्रमांकाचा मोठा देश आहे. ऑस्ट्रेलियाची राजधानी कॅनबेरा असून सर्वात मोठी शहरे सिडनी आणि मेलबर्न आहेत. देशाची लोकसंख्या सुमारे २.७ कोटी असून ती बहुतेक किनारपट्टीच्या शहरांमध्ये केंद्रित आहे. देशाच्या एकूण क्षेत्राचा मोठा भाग वाळवंटी असल्याने राहण्यायोग्य भागाचे प्रमाण मर्यादित आहे. चलन ऑस्ट्रेलियन डॉलर असून अधिकृत भाषा इंग्रजी आहे. या देशातील आदिवासी समुदायांची परंपरा जगातील सर्वात जुन्या सतत चालू असलेल्या संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. खनिज संपत्ती आणि नैसर्गिक सौंदर्य ही देशाची दोन मोठी वैशिष्ट्ये आहेत.

माहिती

ऑस्ट्रेलिया हे संघराज्य असलेले संवैधानिक राजतंत्र आहे; ब्रिटिश सम्राट हे औपचारिक राष्ट्रप्रमुख असतात आणि त्यांचे प्रतिनिधित्व गव्हर्नर-जनरल करतात. प्रत्यक्ष कारभार पंतप्रधान व मंत्रिमंडळ चालवते. देशात सहा राज्ये आणि दोन प्रमुख प्रदेश आहेत. संसदेत प्रतिनिधीगृह व सिनेट अशी दोन सभागृहं आहेत. १ जानेवारी १९०१ रोजी वसाहतींचे एकत्रीकरण होऊन संघराज्य अस्तित्वात आले आणि तेव्हापासूनची घटनात्मक चौकट चालू आहे. देशाच्या अंतर्भागातील विशाल कोरड्या प्रदेशाला 'आउटबॅक' असे म्हणतात आणि तेथे लोकसंख्या अत्यंत विरळ आहे.

बाब	तपशील
राजधानी	कॅनबेरा
अधिकृत भाषा	इंग्रजी
चलन	ऑस्ट्रेलियन डॉलर
क्षेत्रफळ	सुमारे ७६.९ लाख चौरस किमी
लोकसंख्या	सुमारे २.७ कोटी
राज्यांची संख्या	६
सर्वोच्च शिखर	माउंट कोस्सिउस्को (२,२२८ मीटर)

भूगोल व पर्यावरण

ऑस्ट्रेलियाचा बराचसा मध्यभाग वाळवंटी व कोरडा असून पूर्व किनाऱ्यावर हिरवीगार डोंगररांगा आणि पावसाळी प्रदेश आहे. उत्तरेकडील भागात उष्णकटिबंधीय हवामान तर दक्षिणेकडे समशीतोष्ण हवामान आढळते. देशातील नद्यांचा प्रवाह वर्षभर एकसारखा नसतो आणि दुष्काळाची समस्या नियमितपणे उद्भवते. ग्रेट बॅरियर रीफ ही जगातील सर्वात मोठी प्रवालभित्ती येथील किनाऱ्याजवळ आहे आणि ती युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट आहे. कांगारू, कोआला आणि इतर सस्तन प्राणी केवळ याच प्रदेशात आढळतात. आग आणि दुष्काळ हे देशाच्या पर्यावरणासाठी कायमचे आव्हान राहिले आहेत.

देशाच्या पूर्व किनाऱ्यावर सिडनी, मेलबर्न आणि ब्रिस्बेन ही मोठी शहरे वसली आहेत आणि तेथेच लोकसंख्येचा मोठा भाग राहतो. पश्चिमेकडील पर्थ शहर हजारो किलोमीटर अंतरावर असल्याने दळणवळणासाठी विमान व रेल्वेचा मोठा आधार घ्यावा लागतो.

आदिवासी परंपरा

ऑस्ट्रेलियातील आदिवासी समुदाय सुमारे ६५ हजार वर्षांपासून येथे राहत असल्याचे संशोधन सांगते. त्यांच्यात अनेक भाषा व सांस्कृतिक परंपरा होत्या आणि भूमीशी असलेले नाते त्यांच्या जीवनपद्धतीचा केंद्रबिंदू होता. कलेच्या पारंपरिक स्वरूपांमध्ये खडकांवरील चित्रे आणि नक्षीदार रचना महत्त्वाच्या आहेत. युरोपीय वसाहतवादाच्या काळात या समुदायांना मोठ्या अन्यायांना तोंड द्यावे लागले आणि अनेक भाषा नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. २० व्या शतकाच्या उत्तरार्धात भूमी हक्कांच्या मागण्या मोठ्या चळवळींमध्ये रूपांतरित झाल्या आणि काही प्रदेशांवर मूळ रहिवाशांचे हक्क कायद्याने मान्य झाले. आज सांस्कृतिक वारसा जपण्यासाठी शाळा, संग्रहालये व सार्वजनिक कार्यक्रमांतून प्रयत्न होत आहेत. स्थानिक भाषा शिकवण्यासाठी काही प्रदेशांत विशेष अभ्यासक्रम सुरू करण्यात आले आहेत.

वसाहत व संघराज्य

१७८८ मध्ये ब्रिटनने येथे पहिली कायमस्वरूपी वसाहत स्थापली आणि त्यानंतर अनेक वर्षे येथे गुन्हेगारांना पाठवण्याची प्रथा चालू होती. १९ व्या शतकात लोकसंख्या वाढली, शेती व मेंढीपालनाचा विस्तार झाला आणि १८५० च्या दशकात सोन्याच्या शोधामुळे मोठी गर्दी उसळली. वेगवेगळ्या वसाहतींमध्ये स्वतःचे कायदे व प्रशासन होते आणि त्यांना एकत्र आणण्याची चर्चा वाढत गेली. १ जानेवारी १९०१ रोजी संघराज्याची स्थापना झाली आणि कॅनबेरा हे नवीन राजधानीचे शहर म्हणून नियोजित पद्धतीने वसवले गेले. २० व्या शतकात देशाने ब्रिटनशी असलेले घटनात्मक संबंध हळूहळू सैल केले आणि स्वतःचे स्वतंत्र धोरण आकारले. दुसऱ्या महायुद्धात ब्रिटनसोबत लढल्यानंतर आशियातील शेजारी देशांशी व्यापार व स्थलांतराचे संबंध वाढले.

खनिज संपत्ती व अर्थव्यवस्था

ऑस्ट्रेलियाकडे लोह, कोळसा, बॉक्साइट, सोने आणि युरेनियम यांसारख्या खनिजांचे मोठे साठे आहेत. खनिजांची निर्यात अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार असून त्यामुळे देश जागतिक बाजारपेठेशी घनिष्ठपणे जोडला गेला आहे. आशियातील वेगाने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थांकडे होणारी निर्यात विशेष महत्त्वाची आहे. शेती क्षेत्रात लोकर, गहू, मांस आणि द्राक्षारस यांची निर्यात होते. सेवा क्षेत्र, शिक्षण आणि पर्यटन यांचे महत्त्व वाढत असून परदेशी विद्यार्थ्यांना आकर्षित करणारा देश म्हणून ओळख निर्माण झाली आहे. अर्थव्यवस्थेचे खनिजांवरील अवलंबन आणि दूरवरच्या भागांतील पायाभूत खर्च हे मात्र दीर्घकालीन मुद्दे आहेत. मोठ्या शहरांमध्ये वित्त, विमा व माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्र वेगाने वाढले आहे आणि त्यामुळे रोजगाराची रचना बदलली आहे.

संस्कृती व समाज

ऑस्ट्रेलियन समाज बहुसांस्कृतिक असून २० व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून जगभरातून मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर झाले. क्रीडेचे देशाच्या जीवनात विशेष स्थान आहे; क्रिकेट, ऑस्ट्रेलियन फुटबॉल आणि रग्बी या खेळांना मोठा चाहता वर्ग आहे. समुद्रकिनाऱ्यावरील जीवनशैली आणि बाह्य क्रीडांची आवड ही देशाची वैशिष्ट्ये मानली जातात. कला, संगीत आणि चित्रपट या क्षेत्रांतही देशाने आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवली आहे. आदिवासी कलेच्या प्रदर्शनांना जागतिक स्तरावर मागणी आहे. प्रमुख शहरांमध्ये वार्षिक सांस्कृतिक महोत्सव होतात आणि त्यात संगीत, नृत्य व खाद्यसंस्कृतीचे प्रदर्शन असते. देशातील सार्वजनिक ग्रंथालये व समुदाय केंद्रे स्थानिकांना सेवा देतात. देशातील संग्रहालये व कला दालने स्थानिक व आंतरराष्ट्रीय कलाकृतींचे संग्रह जपतात आणि पर्यटकांसाठी ती प्रमुख आकर्षणे आहेत.

आव्हाने

हवामान बदलामुळे दुष्काळ, उष्णतेच्या लाटा आणि वणव्यांची तीव्रता वाढल्याचे दिसते आणि या आपत्तींचा मुकाबला करणे हे मोठे आव्हान आहे. दूरवरच्या व विरळ लोकसंख्येच्या भागांत आरोग्य व शिक्षण सेवा पोहोचवण्याचा खर्च मोठा होतो. आदिवासी समुदायांतील आरोग्य व शिक्षणाच्या निर्देशकांत फरक अजूनही टिकून आहे. मोठ्या शहरांमध्ये घरांच्या किमती व वाहतूककोंडी हे प्रश्न नागरिकांना भेडसावत आहेत. सार्वजनिक वाहतुकीच्या विस्तारासाठी मोठ्या योजना आखल्या जात आहेत. या सर्वांसाठी धोरणे ठरवताना पर्यावरण व विकास यांमधील संतुलन महत्त्वाचे ठरते. उर्जेच्या स्रोतांमध्ये बदल आणि पाण्याचे नियोजन हे दीर्घकालीन धोरणाचे महत्त्वाचे भाग मानले जातात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६