त्सुनामी

त्सुनामी (जपानी भाषेत 'त्सु' म्हणजे बंदर आणि 'नामी' म्हणजे लाट) ही समुद्रकिनाऱ्यावर आदळणाऱ्या अत्यंत लांब व प्रचंड लाटांची मालिका आहे. या लाटा वाऱ्यामुळे तयार होणाऱ्या सामान्य लाटांसारख्या नसतात; त्या समुद्रतळावरील मोठ्या प्रमाणातील अचानक हालचालीमुळे संपूर्ण पाण्याच्या स्तंभात निर्माण होतात. बहुतेक त्सुनामी समुद्रसपाटीखालील भूकंपांमुळे उद्भवतात, परंतु ज्वालामुखीचा उद्रेक, पाण्याखालील भूस्खलन किंवा दुर्मीळ प्रकरणी उल्कापात यांमुळेही त्या तयार होऊ शकतात. खोल समुद्रात त्सुनामीची लाट केवळ काही सेंटिमीटर उंच असते आणि जहाजावर असलेल्या व्यक्तीला ती जाणवतही नाही; मात्र ती अतिशय वेगाने प्रवास करते. उथळ किनाऱ्याजवळ पोहोचल्यावर तिचा वेग कमी होतो आणि उंची प्रचंड वाढते. म्हणूनच खोल समुद्रात निरुपद्रवी वाटणारी लाट किनाऱ्यावर विनाशकारी ठरते. त्सुनामी ही जगातील सर्वात जीवघेण्या नैसर्गिक आपत्तींपैकी एक मानली जाते आणि तिचा अभ्यास भूभौतिकशास्त्राचा महत्त्वाचा विषय आहे.

माहिती

त्सुनामीचा उगम सामान्यतः सागरी पट्ट्यांच्या सीमेवर होतो. पृथ्वीच्या बाह्य थराचे अनेक तुकडे असून ते हळूहळू हालत असतात. एक पट्ट दुसऱ्या पट्ट्याखाली सरकत असलेल्या भागाला क्षेपण क्षेत्र म्हणतात. अशा ठिकाणी ताण जमा होत जातो आणि तो अचानक मुक्त होतो. त्यामुळे समुद्रतळाचा काही भाग काही मीटर उचलला जातो अथवा खाली सरकतो. समुद्रतळाची ही अचानक हालचाल वरच्या पाण्याच्या स्तंभाला हलवते आणि त्यातून त्सुनामीची लाट जन्म घेते. ही लाट केंद्रस्थानापासून सर्व दिशांना पसरत जाते.

पाण्याच्या खोलीचा त्सुनामीच्या वेगावर थेट संबंध असतो. सखल पाण्यात लाट वेगाने धावते आणि उथळ पाण्यात ती हळू होते. खोल महासागरात लाटेची लांबी शेकडो किलोमीटर असते, तर उंची केवळ काही सेंटिमीटर ते एक मीटरपर्यंत असते. किनाऱ्याजवळ पाण्याची खोली घटल्यावर लाटेची उर्जा कमी जागेत सामावली जाते; परिणामी वेग कमी होतो आणि उंची अनेक पटींनी वाढते. हीच प्रक्रिया त्सुनामीच्या विनाशकारी स्वरूपाचे मुख्य कारण आहे.

कारणे

भूकंप हे त्सुनामीचे सर्वात सामान्य कारण आहे. प्रत्येक भूकंप त्सुनामी निर्माण करत नाही; यासाठी भूकंप पुरेसा शक्तिशाली असणे, त्याचे केंद्र समुद्राखाली व उथळ असणे आणि तो उभ्या दिशेने समुद्रतळाला हलवणारा असणे आवश्यक असते. ज्वालामुखीच्या उद्रेकामुळे किंवा ज्वालामुखीच्या बाजूच्या भागाच्या कोसळण्यामुळेही पाण्याचा स्तंभ अचानक हलतो आणि त्सुनामी उद्भवते. पाण्याखालील मोठ्या भूस्खलनामुळे अशी लाट तयार होऊ शकते; अशा प्रकारच्या त्सुनामी स्थानिक पातळीवर अतिशय तीव्र असतात.

लाटेचा वेग आणि उंची

खोल महासागरात त्सुनामीचा वेग ताशी सुमारे पाचशे ते एक हजार किलोमीटर इतका असू शकतो, जो प्रवासी विमानाच्या वेगाच्या जवळपास असतो. यामुळे जवळच्या किनाऱ्यापर्यंत लाट पोहोचण्यास काही मिनिटे तर दूरच्या किनाऱ्यापर्यंत अनेक तास लागतात. पहिली लाट ही बहुतेक वेळा सर्वात मोठी नसते; त्यानंतरच्या लाटा अधिक उंच आणि अधिक विनाशकारी ठरू शकतात. लाटांच्या दरम्यानचा कालावधी दहा मिनिटांपासून एका तासापर्यंत असू शकतो.

किनाऱ्यावरील पाण्याची पातळी, किनाऱ्याचा उतार, खाडीचा आकार, समुद्रतळाची रचना आणि लाटेची दिशा यांवर उंची अवलंबून असते. समुद्रतळावर खडकाळ भाग किंवा खोल दरी असल्यास लाटेची उर्जा केंद्रित होऊन उंची वाढू शकते. लाट ज्या कोनात किनाऱ्यावर येते, त्यावरही पाणी किती दूरपर्यंत शिरेल हे ठरते. अरुंद खाडीत लाट अधिक उंच होते, तर उथळ व सपाट किनाऱ्यावर पाणी दूरपर्यंत शिरते. काही ठिकाणी लाट किनाऱ्यावर पोहोचण्यापूर्वी समुद्राची पातळी अचानक मागे जाते. हे धोक्याचे नैसर्गिक लक्षण मानले जाते.

२००४ ची हिंदी महासागरातील घटना

२६ डिसेंबर २००४ रोजी सकाळी सुमात्रा बेटाच्या पश्चिम किनाऱ्याजवळ समुद्राखाली प्रचंड भूकंप झाला. अमेरिकेच्या भूगर्भीय सर्वेक्षण संस्थेने या भूकंपाची तीव्रता ९.१ नोंदवली, तर नंतरच्या अभ्यासांमध्ये ती ९.२ ते ९.३ इतकी असल्याचे सुचवले गेले. भूकंपाचे केंद्र सुमारे तीस किलोमीटर खोलीवर होते आणि भारतीय पट्ट बर्मा पट्ट्याखाली सरकत असलेल्या सीमेवर ताण मुक्त झाला. या भूकंपामुळे निर्माण झालेल्या त्सुनामीने हिंदी महासागरातील अनेक देशांना धडक दिली.

या घटनेत सुमारे २,२७,८९८ लोक मृत्युमुखी पडले अथवा बेपत्ता झाले. इंडोनेशियात सर्वाधिक मृत्यू झाले, तर श्रीलंका, भारत आणि थायलंड या देशांनाही मोठा फटका बसला. भारतात सुमारे १६,२६९ लोक मृत्युमुखी पडले. आचेह प्रांतात किनाऱ्यावरील लाटेची उंची काही ठिकाणी २४ ते ३० मीटरपर्यंत होती आणि सर्वाधिक उंची ५१ मीटरपर्यंत नोंदवली गेली. भूकंप झाल्यानंतर अवघ्या वीस मिनिटांत जवळच्या किनाऱ्यावर लाटा पोहोचल्या, त्यामुळे स्थानिक लोकांना सावरण्याची संधी मिळाली नाही.

इशारा व्यवस्था

२००४ च्या घटनेने हिंदी महासागरात त्सुनामी इशारा व्यवस्था नसल्याची गंभीर कमतरता उघड झाली. त्यानंतर युनेस्कोच्या आंतरशासकीय समुद्रशास्त्र आयोगाच्या अंतर्गत हिंदी महासागर त्सुनामी इशारा व न्यूनीकरण प्रणाली उभी करण्यात आली. भारत सरकारने हैदराबाद येथील भारतीय राष्ट्रीय सागरी माहिती सेवा केंद्रात भारतीय त्सुनामी पूर्वसूचना केंद्र स्थापले. हे केंद्र १५ ऑक्टोबर २००७ पासून कार्यरत आहे.

हे केंद्र भूकंपीय निरीक्षणे आणि समुद्रपातळीच्या मोजमापांचा वापर करून त्सुनामी निर्माण करणारे भूकंप सुमारे दहा मिनिटांत ओळखते आणि आवश्यकतेनुसार सूचना जारी करते. सागरी पातळीवरील बदलांचे निरीक्षण करणारे उपग्रह, समुद्रतळावरील दाबमापी आणि किनाऱ्यावरील भरतीमापी यंत्रे या व्यवस्थेचा भाग आहेत. सूचना दूरध्वनी, संदेश, इंटरनेट आणि सार्वजनिक फलकांद्वारे संबंधित यंत्रणांपर्यंत पोहोचवल्या जातात. इशारा मिळाल्यावर किनाऱ्यावरील लोकांनी तातडीने उंच ठिकाणी जाणे आवश्यक असते; सूचनेची पुष्टी होण्याची वाट न पाहता हालचाल करणे हा सुरक्षित पर्याय मानला जातो.

परिणाम आणि सज्जता

त्सुनामीचा परिणाम केवळ जीवितहानीपुरता मर्यादित नसतो. घरे, रस्ते, बंदरे, शाळा आणि रुग्णालये यांचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान होते. खारट पाणी शेतात शिरल्यावर जमीन अनेक वर्षे शेतीयोग्य राहत नाही. पिण्याच्या पाण्याचे स्रोत दूषित होतात आणि त्यामुळे आजार पसरण्याचा धोका वाढतो. मासेमारी आणि पर्यटन यांवर अवलंबून असलेल्या किनारी समाजाच्या उपजीविकेला दीर्घकाळ फटका बसतो. अनेक कुटुंबे स्थलांतरित होतात आणि पुनर्वसनाचा प्रश्न निर्माण होतो.

सज्जतेच्या दृष्टीने काही उपाय महत्त्वाचे मानले जातात. किनाऱ्यापासून सुरक्षित अंतरावर बांधकाम करणे, आपत्तीच्या वेळी सुरक्षित स्थळी जाण्याचे मार्ग निश्चित करणे आणि नियमित सराव करणे यामुळे जीवितहानी कमी होऊ शकते. खोल समुद्रातील दाबमापी यंत्रे, उपग्रह आणि भूकंपमापी यांचा वापर करून सूचना वेळीच देणे हे सर्वात परिणामकारक उपाय मानले जाते. शिवाय किनाऱ्याजवळच्या लोकांना समुद्राची पातळी अचानक मागे जाणे हे धोक्याचे लक्षण असल्याची जाणीव करून देणे आवश्यक आहे.

संदर्भ

1. अमेरिकी भूगर्भीय सर्वेक्षण संस्था — त्सुनामी
2. राष्ट्रीय महासागरीय व वायुमंडलीय प्रशासन — त्सुनामी
3. भारतीय त्सुनामी पूर्वसूचना केंद्र, इन्कोइस
4. युनेस्को आंतरशासकीय समुद्रशास्त्र आयोग — हिंदी महासागर व्यवस्था
5. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — त्सुनामी

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६