आर्क्टिक महासागर

आर्क्टिक महासागर हा पृथ्वीवरील पाच महासागरी विभागांपैकी सर्वात लहान आणि सर्वात उत्तरेकडील महासागर आहे. त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १.४१ कोटी चौरस किलोमीटर इतके आहे. महासागर उत्तर ध्रुवाभोवती पसरलेला असून त्याच्या बहुतेक भागावर वर्षाचा मोठा काळ बर्फ असते. सरासरी खोली सुमारे १,२०० मीटर इतकी असून काही खोरे त्यापेक्षा बरेच खोल आहेत. महासागराला युरोप, आशिया व उत्तर अमेरिका हे तीन खंड सीमा देतात. हिवाळ्यात उत्तर ध्रुवाभोवती सलग अंधाराचा काळ असतो, तर उन्हाळ्यात सूर्य क्षितिजावरच राहतो. हवामान बदलामुळे या महासागरातील बर्फाचे प्रमाण झपाट्याने घटत आहे.

माहिती

आर्क्टिक महासागराच्या किनाऱ्याला कॅनडा, अमेरिका, रशिया, नॉर्वे, डेन्मार्क (ग्रीनलंडमार्फत) आणि आइसलंड या देशांचा समावेश होतो. आर्क्टिक प्रदेशातील सहकार्यासाठी आर्क्टिक कौन्सिल या संस्थेत आठ देश सदस्य आहेत.

महासागरात सायबेरिया, कॅनडाचा उत्तर भाग व ग्रीनलंड येथून अनेक मोठ्या नद्या येतात. या नद्यांचे गोडे पाणी महासागराच्या क्षारतेवर परिणाम करते. महासागराचा मोठा भाग खंडीय मंचावर असल्याने तो इतर महासागरांपेक्षा उथळ आहे.

बेरिंगची सामुद्रधुनी ही आर्क्टिकला प्रशांत महासागराशी जोडणारी अरुंद जोडणी आहे. अटलांटिकशी संबंध ग्रीनलंड व युरोप यांमधील समुद्रांमार्फत होतो. या अरुंद जोडण्यांमुळे महासागरातील पाण्याची देवघेव मर्यादित राहते.

बर्फाचे आवरण

आर्क्टिकच्या पृष्ठभागावरील समुद्री बर्फ हिवाळ्यात मोठ्या क्षेत्रावर पसरतो आणि उन्हाळ्यात आकुंचन पावतो. सप्टेंबरमध्ये बर्फाचे क्षेत्र सर्वात कमी होते. उपग्रहीय निरीक्षणे सुरू झाल्यापासून २०१२ मध्ये सर्वात कमी क्षेत्र नोंदवले गेले; ते सुमारे ३.४१ दशलक्ष चौरस किलोमीटर इतके होते.

बर्फाचे प्रमाण दीर्घकालीन घटत्या कलाने कमी होत आहे. सप्टेंबरमधील बर्फाचे क्षेत्र दर दशकाला सुमारे १३ टक्क्यांनी घटत असल्याचे अभ्यास सांगतात. बर्फाची जाडीही कमी होत असल्याचे निरीक्षणे नोंदवतात.

बर्फ कमी झाल्याने सूर्यप्रकाशाचे प्रतिबिंब कमी होते आणि समुद्र अधिक उष्णता शोषून घेतो. या प्रक्रियेमुळे पुढील बर्फवाढीवर परिणाम होतो. या चक्रामुळे प्रदेशातील तापमान वाढीचा वेग जागतिक सरासरीपेक्षा जास्त राहतो.

हवामान बदल

आर्क्टिक प्रदेश जागतिक सरासरीपेक्षा वेगाने तापत असल्याचे अभ्यास सांगतात. यामुळे कायम गोठलेल्या जमिनीचा थर वितळत आहे. या थरात मोठ्या प्रमाणात सेंद्रिय पदार्थ साठलेले असतात आणि ते वितळल्यास वायू बाहेर पडतात.

किनाऱ्यावरील गावांना जमिनी अस्थिर होण्याचा धोका निर्माण झाला आहे. बर्फावर अवलंबून असलेल्या प्राण्यांना अन्न मिळवणे कठीण होत आहे. ध्रुवीय अस्वल, वॉलरस आणि नारव्हेल या प्रजातींवर याचा थेट परिणाम होतो.

बर्फ कमी झाल्याने किनाऱ्यावरील लोकांच्या पारंपरिक शिकार व प्रवासाच्या पद्धतींवरही परिणाम होतो. स्थानिक समुदायांचे निरीक्षण व ज्ञान संशोधनासाठी महत्त्वाचे मानले जाते.

वाहतूक मार्ग

बर्फ कमी झाल्यामुळे आर्क्टिकमधील जलवाहतूकीच्या शक्यता वाढल्या आहेत. रशियाच्या किनाऱ्यालगतचा उत्तर सागरी मार्ग आणि कॅनडाच्या बेटांमधून जाणारा वायव्य मार्ग या दोन मार्गांकडे जागतिक लक्ष वेधले गेले आहे.

या मार्गांमुळे आशिया व युरोप यांतील अंतर कमी होऊ शकते. मात्र वर्षाचा मोठा काळ बर्फ असल्याने वाहतूक मर्यादित आहे. या भागात बचाव व प्रदूषण नियंत्रणाची व्यवस्था कमकुवत असल्याने अपघाताचा धोका मोठा असतो.

वाहतुकीसाठी पायाभूत सुविधा उभारण्याचा विचार असला, तरी त्याचे पर्यावरणीय परिणाम मोठे असू शकतात. तेलगळतीच्या घटना या भागात साफ करणे अत्यंत कठीण असते.

संशोधन

आर्क्टिकमधील संशोधन हिवाळ्यातील कठीण परिस्थितीमुळे आव्हानात्मक आहे. संशोधक बर्फातील तरंगत्या तळांवर राहून हवामान, बर्फ व समुद्राचा अभ्यास करतात. २०१९ ते २०२० या काळात आंतरराष्ट्रीय संशोधन मोहिमेत बर्फात अडकलेल्या जहाजावरून वर्षभर निरीक्षणे घेतली गेली.

उपग्रहीय मोजणीमुळे बर्फाच्या क्षेत्राचा सतत मागोवा घेता येतो. समुद्राच्या तापमान व क्षारतेची माहिती संकलित करून हवामानाचे प्रतिरूप तयार केले जाते.

वैशिष्ट्य	तपशील
क्षेत्रफळ	सुमारे १.४१ कोटी चौरस किमी
सरासरी खोली	सुमारे १,२०० मीटर
सर्वात कमी बर्फाचे क्षेत्र	सुमारे ३.४१ दशलक्ष चौरस किमी (२०१२)
बर्फ घटण्याचा दर	सप्टेंबरमध्ये सुमारे १३ टक्के प्रति दशक
किनारी देश	रशिया, कॅनडा, अमेरिका, नॉर्वे, डेन्मार्क, आइसलंड
प्रमुख सामुद्रधुनी	बेरिंग

स्थानिक समुदाय

आर्क्टिक प्रदेशात इनुइट, सामी आणि इतर अनेक स्थानिक समुदाय शेकडो वर्षांपासून राहतात. त्यांची जीवनशैली शिकार, मासेमारी आणि हंगामी स्थलांतरावर आधारित आहे. सील, कारिबू आणि माशांचा त्यांच्या आहारात मोठा वाटा आहे.

हिवाळ्यात बर्फावरील प्रवास हा या समुदायांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग आहे. स्लेज व कुत्रे यांचा वापर प्रवासासाठी केला जातो. आज अनेक कुटुंबांनी आधुनिक साधने स्वीकारली असली, तरी पारंपरिक ज्ञान जपले जाते.

बर्फ कमी झाल्याने शिकारीचे मार्ग बदलले आहेत आणि अपघातांचा धोका वाढला आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागाशिवाय संशोधन व धोरणे प्रभावी होणार नाहीत असे मत तज्ज्ञ व्यक्त करतात.

बर्फ आणि प्राणी

समुद्री बर्फ हा आर्क्टिकच्या अन्नसाखळीचा पाया आहे. बर्फाखाली वाढणारे शैवाल लहान प्राण्यांना अन्न देतात आणि ते पुढे मोठ्या प्राण्यांचे भक्ष्य बनतात. बर्फ कमी झाल्यास ही साखळी कमकुवत होते.

ध्रुवीय अस्वल बर्फावरून प्रवास करून सीलची शिकार करतात. बर्फ उशिरा तयार झाल्यास त्यांना अन्न मिळवण्यासाठी जास्त अंतर पार करावे लागते. वॉलरस व नारव्हेल यांसारख्या प्रजातींवरही याचा परिणाम होतो.

भविष्य

आर्क्टिकमधील बदलांचा परिणाम केवळ त्या प्रदेशापुरता मर्यादित नाही. बर्फ कमी झाल्याने पृथ्वीच्या हवामान प्रणालीवर परिणाम होतो आणि समुद्रपातळी वाढीचा वेग बदलू शकतो.

वाहतूक मार्ग व खनिज संसाधने यांसाठी वाढती रुची आणि पर्यावरण संवर्धन यांतील संतुलन हे आव्हान आहे. आंतरराष्ट्रीय सहकार्य व कडक नियमांशिवाय या प्रदेशाचे रक्षण कठीण असल्याचे मत व्यक्त केले जाते.

पर्यावरण

आर्क्टिकची परिसंस्था कठीण परिस्थितीशी जुळवून घेतलेली आहे. बर्फाखालील शैवाल हे अन्नसाखळीचे मूलभूत स्रोत आहेत. या शैवालांच्या वाढीवर बर्फाच्या जाडीचा थेट परिणाम होतो.

महासागरातील तेल व वायू उत्पादनामुळे प्रदूषणाचा धोका वाढतो. दीर्घकालीन कचरा व जहाजांमधून होणारे उत्सर्जन यांचेही परिणाम दिसतात.

आंतरराष्ट्रीय सहकार्य

आर्क्टिक प्रदेशातील देशांनी संशोधन, बचाव व पर्यावरण संवर्धन यांसाठी एकत्र काम करण्याची परंपरा आहे. आर्क्टिक कौन्सिलमार्फत धोरणे व अहवाल तयार केले जातात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६