नासा

नासा (National Aeronautics and Space Administration — राष्ट्रीय वैमानिकी व अंतराळ संस्था) ही अमेरिकेची प्रमुख अंतराळ संशोधन संस्था आहे. तिची स्थापना २९ जुलै १९५८ रोजी झाली आणि १ ऑक्टोबर १९५८ पासून ती कार्यरत झाली. सोव्हिएत संघाने स्पुत्निक हा पहिला कृत्रिम उपग्रह प्रक्षेपित केल्यानंतर अंतराळ संशोधनास गती देण्यासाठी ही संस्था निर्माण करण्यात आली. नासाचे मुख्यालय वॉशिंग्टन, डी.सी. येथे आहे. अपोलो कार्यक्रमातून माणसाला चंद्रावर पोहोचवणे, स्पेस शटलची निर्मिती आणि हबल व जेम्स वेब या दुर्बिणींचे संचालन ही तिची महत्त्वाची कामगिरी आहे. आज नासा अंतराळ संशोधनाबरोबरच पृथ्वीच्या हवामान, खगोलशास्त्र आणि तंत्रज्ञान विकासाच्या क्षेत्रातही काम करते.

माहिती

नासाची स्थापना अमेरिकेच्या राष्ट्रीय वैमानिकी व अंतराळ कायद्यान्वये झाली. यापूर्वी कार्यरत असलेल्या राष्ट्रीय वैमानिकी सल्लागार समितीचे (NACA) रूपांतर या नव्या संस्थेत करण्यात आले. सुरुवातीच्या काळात नासाचे काम मुख्यतः उपग्रह प्रक्षेपण, वैमानिकी संशोधन आणि मानवी अंतराळ उड्डाणाच्या पायाभरणीपुरते मर्यादित होते. पुढील काही दशकांत ती जगातील सर्वात मोठी नागरी अंतराळ संस्था बनली.

नासा अमेरिकेच्या संघराज्य सरकारच्या अखत्यारीत काम करते आणि तिचे अर्थसंकल्प अमेरिकी संसद मंजूर करते. संस्थेत शास्त्रज्ञ, अभियंते आणि तंत्रज्ञ मिळून हजारो कर्मचारी कार्यरत आहेत. तिची कामे बहुतांश कराराद्वारे विद्यापीठे, संशोधन संस्था आणि उद्योगांना दिली जातात. त्यामुळे देशभरातील संशोधन क्षमता या कामात सहभागी होते.

संस्थेचे काम अनेक केंद्रांमध्ये विभागलेले आहे. ह्यूस्टन येथील जॉन्सन स्पेस सेंटर मानवी उड्डाणाचे नियोजन पाहते, फ्लोरिडा येथील केनेडी स्पेस सेंटर प्रक्षेपणाची जबाबदारी सांभाळते, तर पासाडेना येथील जेट प्रोपल्शन लॅबोरेटरी रोबोटिक मोहिमांचे व्यवस्थापन करते. गॉडर्ड स्पेस फ्लाइट सेंटर उपग्रह आणि दुर्बिणींच्या संचालनाशी जोडलेले आहे.

अपोलो कार्यक्रम

१९६१ मध्ये राष्ट्राध्यक्ष जॉन एफ. केनेडी यांनी या दशकाच्या अखेरीस माणसाला चंद्रावर पोहोचवण्याचे लक्ष्य जाहीर केले. त्यातून अपोलो कार्यक्रम जन्माला आला. या कार्यक्रमात एकूण सहा मोहिमांनी माणसाला चंद्रावर उतरवले.

२० जुलै १९६९ रोजी अपोलो ११ चे वैमानिक नील आर्मस्ट्राँग आणि बझ ऑल्ड्रिन चंद्रावर उतरले. आर्मस्ट्राँग हे चंद्रावर पाऊल ठेवणारे पहिले मानव ठरले. त्यानंतर अपोलो १२ ते १७ पर्यंतच्या मोहिमांतून चंद्रावरील नमुने व शास्त्रीय निरीक्षणे पृथ्वीवर आणली गेली. अपोलो १३ ची मोहीम तांत्रिक बिघाडामुळे चंद्रावर उतरू शकली नाही, तरी वैमानिकांना सुखरूप परत आणणे हीच तिची मोठी कामगिरी मानली जाते.

स्पेस शटल आणि अंतराळ स्थानक

१९८१ मध्ये पहिले स्पेस शटल कोलंबिया यान अंतराळात झेपावले. पुन्हा वापरता येणारे हे यान २०११ पर्यंत सुमारे १३५ वेळा उड्डाण करून उपग्रह सोडणे, प्रयोग करणे आणि अंतराळ स्थानक उभारण्याचे काम करत होते. १९८६ मध्ये चॅलेंजर आणि २००३ मध्ये कोलंबिया या यानांच्या दुर्घटनांत वैमानिकांचे बळी गेले.

१९९८ पासून नासाने आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाच्या (ISS) उभारणीत सहभाग घेतला. तेथे आजही वैज्ञानिक प्रयोग सातत्याने चालतात. शटल कार्यक्रम बंद झाल्यावर काही काळ नासाला सोयुझ यानांवर अवलंबून राहावे लागले; २०२० पासून खाजगी कंपन्यांच्या यानांतून वैमानिक प्रवास सुरू झाला.

दुर्बिणी आणि खगोलशास्त्र

हबल स्पेस टेलिस्कोप १९९० मध्ये पृथ्वीभोवतीच्या कक्षेत सोडली गेली. वातावरणाच्या अडथळ्याशिवाय निरीक्षणे करता येत असल्याने तिने विश्वाच्या वयाचा अंदाज आणि आकाशगंगांची उत्क्रांती यांविषयीचे ज्ञान बदलून टाकले.

त्यानंतर २५ डिसेंबर २०२१ रोजी जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप प्रक्षेपित झाली. २०२२ पासून ती अवकाशातील पहिल्या आकाशगंगांचे आणि बहिर्ग्रहांच्या वातावरणाचे निरीक्षण करत आहे. या दोन दुर्बिणींसह चंद्रा, स्पिट्झर आणि टेस या दुर्बिणींनीही खगोलशास्त्रातील अनेक प्रश्न सोडवले.

रोबोटिक मोहिमा

मंगळावरील शोधासाठी नासाने अनेक यंत्रमानवी याने पाठवली. सोजर्नर, स्पिरिट, अपॉर्च्युनिटी, क्युरिऑसिटी आणि पर्सिव्हरन्स ही याने पृथ्वीबाहेरील ग्रहाच्या पृष्ठभागावर उतरलेली महत्त्वाची उदाहरणे आहेत. २०२१ मध्ये पर्सिव्हरन्ससोबत गेलेला इंजेन्युइटी हेलिकॉप्टर दुसऱ्या ग्रहावर उड्डाण करणारे पहिले वाहन ठरले.

व्हॉयेजर १ आणि व्हॉयेजर २ ही याने १९७७ मध्ये सोडली गेली. ती गुरू व शनीच्या जवळून गेली आणि पुढे सूर्यमालेच्या बाहेर गेली. कॅसिनी यानाने शनीचा अभ्यास केला, तर न्यू होरायझन्सने २०१५ मध्ये प्लुटोची प्रतिमा पाठवली. जुनो यान सध्या गुरूचा अभ्यास करत आहे.

खाजगी क्षेत्रासोबत सहकार्य

गेल्या दशकात नासाच्या कार्यपद्धतीत मोठा बदल झाला आहे. यान आणि प्रक्षेपक स्वतः बनवण्याऐवजी खाजगी कंपन्यांकडून सेवा घेण्याकडे कल वाढला आहे. स्पेसएक्सच्या फाल्कन प्रक्षेपक आणि ड्रॅगन यानाचा वापर आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकापर्यंत माल व वैमानिक पोहोचवण्यासाठी होतो. ब्लू ओरिजिन आणि इतर कंपन्यांशीही करार झाले आहेत.

आर्टेमिस कार्यक्रमातून नासा पुन्हा माणसाला चंद्रावर नेण्याची तयारी करत आहे. या कार्यक्रमात महिला वैमानिकाला चंद्रावर उतरवणे आणि चंद्राभोवती स्थानक उभारणे ही उद्दिष्टे आहेत. दीर्घकालीन हेतू मंगळावर मानवी मोहीम पाठवण्याचा आहे.

पृथ्वी निरीक्षण आणि हवामान

अंतराळ मोहिमांबरोबरच नासा पृथ्वीच्या अभ्यासाकडेही लक्ष देते. लँडसॅट उपग्रहांची मालिका १९७२ पासून सातत्याने पृथ्वीच्या पृष्ठभागाची प्रतिमा घेत आहे. या माहितीचा उपयोग शेती, वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि भूजल व्यवस्थापनासाठी होतो. टेरा व एक्वा उपग्रहांनी हवामान व महासागरांविषयीची माहिती दिली.

हवामान बदलाचा अभ्यास करण्यासाठी नासा इतर देशांच्या अंतराळ संस्थांसोबत काम करते. कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण, बर्फाचे आवरण आणि समुद्रपातळी यांवरील सातत्यपूर्ण निरीक्षणे धोरणे ठरवण्यासाठी आधार बनतात. आपत्तीच्या वेळी उपग्रही प्रतिमा मदतीचे नियोजन करण्यास उपयुक्त ठरतात.

महत्त्व

नासाच्या कामामुळे हवामानशास्त्र, दूरसंचार, वैद्यकीय उपकरणे आणि सामग्री विज्ञान या क्षेत्रांना मोठा फायदा झाला आहे. उपग्रहांमार्फत मिळणारी हवामानाची माहिती शेतकरी व आपत्ती व्यवस्थापनासाठी उपयुक्त ठरते. अंतराळ संशोधनातील तंत्रज्ञानाचा वापर दैनंदिन जीवनातील अनेक वस्तूंमध्ये झाला आहे.

नासाच्या शैक्षणिक उपक्रमांतून शाळा व महाविद्यालयांना मोफत अभ्याससाहित्य उपलब्ध होते. अंतराळ संशोधनात रस निर्माण व्हावा यासाठी ती सार्वजनिक व्याख्याने आणि मोहिमांचे थेट प्रक्षेपण प्रसारण करते. भारतासारख्या देशांतील विद्यार्थ्यांनाही ही सामग्री खुली असते.

संदर्भ

1. नासा — अधिकृत संकेतस्थळ
2. नासा इतिहास कार्यालय
3. अपोलो कार्यक्रमाचा परिचय
4. जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप
5. आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक
6. ब्रिटानिका — नासा

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६