आकाशगंगा

आकाशगंगा ही आपली सूर्यमाला असलेली विशाल तारकापुंजी आहे. ती एक पट्टेदार सर्पिल आकाराची आकाशगंगा आहे. तिचा व्यास सुमारे १,००,००० प्रकाशवर्षे असून तिची जाडी सुमारे १,००० प्रकाशवर्षे आहे. आकाशगंगेत सुमारे २०० अब्ज तारे असल्याचा अंदाज आहे. तिच्या केंद्रात सुमारे ४० लाख सूर्यांच्या वस्तुमानाचे प्रचंड कृष्णविवर आहे, ज्याला धनु ए-तारा असे म्हणतात. सूर्य आकाशगंगेच्या केंद्रापासून सुमारे २६,००० प्रकाशवर्षे अंतरावर, तिच्या एका भुजेत आहे. आकाशगंगेचे एकूण वस्तुमान सुमारे १.५ लाख कोटी सूर्यांच्या वस्तुमानाइतके असल्याचा अंदाज आहे. युरोपियन अंतराळ संस्थेची गॅया मोहीम आकाशगंगेचा त्रिमितीय नकाशा तयार करत आहे.

माहिती

आकाशगंगेचा आकार पोळीप्रमाणे चपटा असून मध्यभागी फुगीर भाग आहे. या मध्यवर्ती भागाला गाभा असे म्हणतात आणि तो सुमारे १०,००० प्रकाशवर्षे लांब आहे. गाभ्यातील तारे बहुतेक जुने आणि लाल रंगाचे आहेत.

गाभ्याभोवती तारे, वायू व धूळ यांची चकती पसरलेली आहे. या चकतीतच सर्पिल भुजा असून सूर्य तिच्या एका भुजेत आहे. सर्वांत बाहेर तारकांचा गोलाकार भाग असून तोथे जुने गोल तारकागुच्छ आढळतात.

आकार व भुजा

आकाशगंगेच्या चकतीची त्रिज्या सुमारे ५०,००० प्रकाशवर्षे आहे. तिच्या भुजांमध्ये तरुण तारे, वायूचे ढग आणि धुळीचे प्रदेश अधिक प्रमाणात आढळतात. नवीन तारे बहुतेक भुजांमध्येच तयार होतात.

भुजांचा आकार स्थिर नाही; तो दशकोटी वर्षांत हळूहळू बदलत असतो. आकाशगंगेच्या मध्यभागातून जाणारी एक लांब पट्टी असल्याने तिला पट्टेदार सर्पिल आकाशगंगा असे म्हणतात. ही पट्टी ताऱ्यांनी बनलेली आहे.

तारे

आकाशगंगेत ताऱ्यांची संख्या अंदाजे २०० अब्ज असल्याचा अंदाज आहे, तर काही स्रोत शंभर अब्जांचा उल्लेख करतात. ताऱ्यांची प्रत्यक्ष मोजणी करणे शक्य नसल्याने हे आकडे अंदाजावर आधारित आहेत.

ताऱ्यांच्या आकारमानात व वयात मोठी विविधता आहे. काही तारे सूर्यापेक्षा अनेक पटीने मोठे आहेत, तर काही खूप लहान आहेत. ताऱ्यांमधील अंतरही प्रचंड असते, त्यामुळे आकाशगंगेचा मोठा भाग रिकामा वाटतो.

केंद्रातील कृष्णविवर

आकाशगंगेच्या केंद्रात असलेल्या कृष्णविवराचे वस्तुमान सुमारे ४० लाख सूर्यांइतके आहे. त्याच्या जवळच्या ताऱ्यांच्या वेगवान कक्षांवरून हा अंदाज काढण्यात आला. हे कृष्णविवर आता तुलनेने शांत असून त्यातून फारसा किरणोत्सर्ग होत नाही.

२०२२ मध्ये जगभरातील रेडिओ दुर्बिणींच्या संयुक्त नेटवर्कने या कृष्णविवराच्या परिसराचे प्रतिबिंब प्रकाशित केले. हे आकाशगंगेच्या केंद्राभोवतीच्या प्रदेशाचे पहिलेच चित्र होते.

सूर्याचे स्थान

सूर्य आकाशगंगेच्या केंद्रापासून सुमारे २६,००० प्रकाशवर्षे अंतरावर आहे. तो केंद्राभोवती सुमारे २३ कोटी वर्षांत एक प्रदक्षिणा पूर्ण करतो. या कालावधीला एक आकाशगंगीय वर्ष असेही म्हणतात.

सूर्याचा वेग तासाला सुमारे ८ लाख किलोमीटर इतका आहे. एवढ्या वेगाने प्रवास करूनही आकाशगंगेच्या आकाराच्या तुलनेत तो अतिशय हळू सरकत असल्याचे दिसते.

गॅया मोहीम

युरोपियन अंतराळ संस्थेचे गॅया यान १९ डिसेंबर २०१३ रोजी प्रक्षेपित झाले. या मोहिमेने आकाशगंगेतील सुमारे दोन अब्ज ताऱ्यांची स्थिती व हालचाल अचूकपणे मोजली. हे आकाशगंगेतील एकूण ताऱ्यांच्या सुमारे एक टक्के इतके आहे.

गॅयाच्या मोजणीमुळे ताऱ्यांच्या त्रिमितीय हालचालींचा नकाशा तयार झाला. या माहितीवरून आकाशगंगेच्या भूतकाळातील व भविष्यातील स्वरूपाचा अंदाज बांधता येतो. आकाशगंगेच्या भुजांची रचनाही या माहितीमुळे अधिक स्पष्ट झाली.

धूळ, वायू व निरीक्षण

आकाशगंगेचे एकूण वस्तुमान सुमारे १.५ लाख कोटी सूर्यांच्या वस्तुमानाइतके असल्याचा अंदाज आहे. यातील बहुतेक भाग दृश्य पदार्थाचा नाही, तर अदृश्य गडद पदार्थाचा आहे.

गोल तारकागुच्छांच्या हालचालींवरून हे वस्तुमान मोजले जाते. हबल व गॅया या दोन्ही मोहिमांच्या माहितीचा एकत्रित वापर करून हा अंदाज अधिक अचूक करण्यात आला. मात्र वेगवेगळ्या पद्धतींनी मिळणाऱ्या आकड्यांत अजून फरक आहे.

आकाशगंगेत ताऱ्यांपेक्षा वायू व धूळ यांचे प्रमाण वस्तुमानाने कमी असले, तरी ते ताऱ्यांच्या निर्मितीसाठी आवश्यक आहे. हायड्रोजन वायूचे मोठे ढग भुजांमध्ये आढळतात.

धूळ दृश्य प्रकाश अडवते, त्यामुळे आकाशगंगेचा मध्यभाग पृथ्वीवरून स्पष्ट दिसत नाही. अवरक्त किरणांतील निरीक्षणांमुळे या धुळीच्या पडद्यातून पाहता येते.

आकाशगंगेचा अभ्यास करताना तिच्या आतूनच निरीक्षण करावे लागत असल्याने अडचणी येतात. पृथ्वीवरून संपूर्ण आकाशगंगेचे चित्र घेणे शक्य नाही. त्यामुळे ताऱ्यांची अंतरे, रंग आणि हालचाल यांच्या मोजणीवरून तिची रचना ओळखली जाते.

पुढील दशकांत नवीन दुर्बिणी व मोहिमा आकाशगंगेच्या रचनेविषयी अधिक माहिती देतील. गडद पदार्थाचे स्वरूप व आकाशगंगेच्या भुजांची निर्मिती हे दोन मोठे प्रश्न आहेत. या प्रश्नांची उत्तरे मिळाल्यास विश्वाच्या रचनेविषयीचे आकलन अधिक स्पष्ट होईल.

आकाशगंगेच्या जवळपास अँड्रोमेडा नावाची आणखी एक मोठी आकाशगंगा आहे. ती आपल्यापासून सुमारे २५ लाख प्रकाशवर्षे अंतरावर असून पृथ्वीवरून सामान्य डोळ्यांनी दिसणारी सर्वांत दूरची वस्तू मानली जाते. अँड्रोमेडा आपल्या दिशेने येत असल्याचे निरीक्षणांत दिसते.

रात्रीच्या आकाशात आकाशगंगा दुधाळ पट्ट्यासारखी दिसते. हा पट्टा आपल्या आकाशगंगेच्या चकतीचे आतून केलेले दर्शन आहे. शहरांतील प्रकाश प्रदूषणामुळे हा पट्टा सहसा दिसत नाही; अंधाऱ्या ठिकाणी तो स्पष्ट दिसतो.

आकाशगंगेच्या बाह्य भागात शेकडो तारे एकत्र जमलेले गोलाकार गुच्छ आढळतात. या गुच्छांतील तारे आकाशगंगेतील सर्वांत जुने तारे मानले जातात. त्यांच्या हालचालींवरून आकाशगंगेच्या वस्तुमानाचा अंदाज काढला जातो.

विश्वातील सर्व आकाशगंगा एकसारख्या नाहीत. काही सर्पिल आकाराच्या आहेत, काही लंबवर्तुळाकार आहेत आणि काही अनियमित आहेत. आपली आकाशगंगा सर्पिल प्रकारात मोडते. या विविधतेचा अभ्यास आकाशगंगा कशा तयार होतात व वाढतात, हे समजण्यास मदत करतो.

आकाशगंगेचा अभ्यास करणे कठीण आहे, कारण पृथ्वी तिच्या आत आहे. बाहेरून पाहण्याची संधी नसल्याने संपूर्ण चित्र तयार करण्यासाठी अनेक मोजण्यांची जोडणी करावी लागते. रेडिओ, अवरक्त व दृश्य प्रकाश या तीनही माध्यमांतील निरीक्षणे एकत्र वापरून हे चित्र पूर्ण होते.

आकाशगंगेच्या अभ्यासातून विश्वातील इतर आकाशगंगांची रचना समजण्यासही मदत होते. आपली आकाशगंगा ही जवळून अभ्यासता येणारी एकमेव आकाशगंगा असल्याने तिचे महत्त्व विशेष आहे.

संदर्भ

1. नासा — आकाशगंगेचे वस्तुमान मोजणी
2. युरोपियन अंतराळ संस्था — आपल्या आकाशगंगेची मार्गदर्शिका
3. नासा चंद्र वेधशाळा — आपली आकाशगंगा
4. युरोपियन अंतराळ संस्था — गॅया मोहीम

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६