आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक

आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (International Space Station — ISS) हे पृथ्वीच्या निम्न कक्षेत फिरणारे मोठे मानवनिर्मित संशोधन केंद्र आहे. अमेरिका, रशिया, जपान, कॅनडा आणि युरोपियन देशांच्या अंतराळ संस्थांच्या सहकार्याने त्याची उभारणी आणि देखभाल केली जाते. येथे अंतराळवीर दीर्घकाळ राहून सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणाच्या परिस्थितीत विज्ञान, तंत्रज्ञान, जीवशास्त्र आणि पृथ्वी निरीक्षणाशी संबंधित प्रयोग करतात. [१]

प्रमुख माहिती

निर्मितीचा इतिहास

अंतराळात कायमस्वरूपी संशोधन केंद्र उभारण्याची कल्पना अनेक दशकांपासून विकसित होत होती. १९९० च्या दशकात अमेरिका आणि रशियासह इतर भागीदारांनी एकत्रित स्थानक उभारण्याचा निर्णय घेतला. २० नोव्हेंबर १९९८ रोजी रशियाचा झार्या हा पहिला मॉड्यूल कक्षेत पाठवण्यात आला. त्यानंतर अमेरिकेचा युनिटी मॉड्यूल जोडण्यात आला आणि पुढील अनेक वर्षांत प्रयोगशाळा, निवास विभाग, सौर पॅनेल आणि इतर घटक क्रमाक्रमाने जोडले गेले.

नोव्हेंबर २००० पासून स्थानकावर अंतराळवीरांची सतत उपस्थिती सुरू झाली. स्थानकाची रचना टप्प्याटप्प्याने विस्तारली आणि वेगवेगळ्या देशांच्या अंतराळयानांद्वारे त्याला पुरवठा केला जातो.

कक्षा आणि गती

ISS पृथ्वीभोवती साधारण ४०० किलोमीटर उंचीच्या निम्न कक्षेत फिरते. ते सुमारे २८,००० किलोमीटर प्रतितास वेगाने प्रवास करते आणि सुमारे ९० मिनिटांत पृथ्वीची एक प्रदक्षिणा पूर्ण करते. त्यामुळे स्थानकावरील अंतराळवीरांना एका दिवसात साधारण १६ सूर्योदय आणि सूर्यास्त दिसू शकतात.

स्थानक पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या प्रभावाबाहेर नसते. ते आणि त्यातील अंतराळवीर सतत पृथ्वीच्या दिशेने मुक्तपणे पडत असतात; मात्र त्यांचा आडवा वेग खूप मोठा असल्याने ते पृथ्वीला सतत चुकवत कक्षेत राहतात. यामुळे स्थानकात सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणासारखी परिस्थिती निर्माण होते.

रचना आणि प्रमुख विभाग

ISS हे अनेक मॉड्यूल जोडून बनवलेले स्थानक आहे. त्यात राहण्याची जागा, प्रयोगशाळा, नियंत्रण व्यवस्था, हवेचे पुनर्चक्रण करणारी यंत्रणा आणि सौरऊर्जेचे पॅनेल आहेत. अमेरिकेची डेस्टिनी, युरोपची कोलंबस आणि जपानची किबो प्रयोगशाळा वैज्ञानिक संशोधनासाठी वापरल्या जातात. रशियन विभागात निवास, नियंत्रण आणि डॉकिंगसाठी आवश्यक व्यवस्था आहे.

मोठे सौर पॅनेल सूर्यप्रकाशातून विद्युत ऊर्जा तयार करतात. स्थानकाला ऊर्जा, तापमान नियंत्रण, संवाद आणि जीवनरक्षणासाठी विविध यंत्रणा सतत कार्यरत ठेवाव्या लागतात.

वैज्ञानिक संशोधन

ISS वर सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम समजून घेण्यासाठी विविध प्रयोग होतात. मानवी शरीरातील हाडे आणि स्नायूंवर अंतराळातील दीर्घ वास्तवाचा काय परिणाम होतो, याचा अभ्यास केला जातो. वनस्पतींची वाढ, पेशींचे वर्तन, द्रवांचे गुणधर्म, ज्वलन प्रक्रिया आणि पदार्थविज्ञान यांवरही संशोधन केले जाते.

स्थानकावरून पृथ्वीचे निरीक्षण करून समुद्र, ढग, वादळे, जंगलातील बदल आणि नैसर्गिक आपत्तींचा अभ्यास करण्यास मदत होते. काही प्रयोग पृथ्वीवरील वैद्यकीय संशोधन आणि नवीन पदार्थांच्या विकासासाठी उपयुक्त ठरू शकतात.

अंतराळवीरांचे जीवन

अंतराळवीर स्थानकात राहून प्रयोग करतात, उपकरणांची देखभाल करतात आणि नियमित व्यायाम करतात. सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणामुळे शरीरातील स्नायू आणि हाडांवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे दररोज व्यायाम करणे महत्त्वाचे असते. पाणी आणि हवा यांचा शक्य तितका पुनर्वापर केला जातो. अन्न पृथ्वीवरून पुरवले जाते आणि नियोजनानुसार मालवाहू अंतराळयानांद्वारे नवीन सामग्री पाठवली जाते.

आंतरराष्ट्रीय सहकार्य

ISS हे विविध देशांच्या वैज्ञानिक आणि तांत्रिक सहकार्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. प्रत्येक भागीदार संस्था स्थानकाच्या वेगवेगळ्या विभागांच्या विकासात, वाहतुकीत, प्रयोगांमध्ये किंवा संचालनात योगदान देते. या सहकार्यामुळे अनेक देशांतील संशोधकांना एकाच कक्षीय प्रयोगशाळेचा वापर करता येतो.

महत्त्व आणि भविष्यातील भूमिका

ISS ने दीर्घकालीन मानवी अंतराळवास्तव्य, कक्षीय बांधकाम आणि सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणातील संशोधनासाठी महत्त्वाचा अनुभव दिला आहे. चंद्र आणि मंगळ मोहिमांसाठी आवश्यक जीवनरक्षण, मानवी आरोग्य आणि संचालन पद्धतींच्या अभ्यासातही हा अनुभव उपयोगी ठरतो. स्थानकाचे भविष्यातील संचालन आणि निवृत्तीची वेळ भागीदार देशांच्या तांत्रिक व धोरणात्मक निर्णयांवर अवलंबून आहे.

संदर्भ

१. NASA — International Space Station २. European Space Agency — International Space Station ३. JAXA — International Space Station ४. Canadian Space Agency — International Space Station

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६