गुरू

गुरू हा सूर्यमालेतील सर्वांत मोठा ग्रह आहे. तो सूर्यापासून पाचव्या क्रमांकावर असून सुमारे ७७.८ कोटी किलोमीटर अंतरावर आहे. त्याचा विषुववृत्तीय व्यास सुमारे १,४२,९८४ किलोमीटर असून तो पृथ्वीच्या व्यासाच्या सुमारे अकरा पट आहे. गुरूचे वस्तुमान पृथ्वीच्या सुमारे ३१८ पट आहे. तो प्रामुख्याने हायड्रोजन व हेलियम या वायूंनी बनलेला आहे. त्याच्या पृष्ठभागावर ग्रेट रेड स्पॉट नावाचे प्रचंड वादळ शतकानुशतके दिसत आहे. गुरूभोवती अनेक चंद्र फिरतात, त्यांपैकी चार सर्वांत मोठे १६१० मध्ये गॅलिलिओ यांनी शोधले.

माहिती

गुरूचा एक दिवस फक्त सुमारे ९.९३ तासांचा आहे; तो सूर्यमालेतील सर्वांत वेगाने फिरणाऱ्या ग्रहांपैकी एक आहे. सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास त्याला सुमारे ११.८६ वर्षे लागतात. वेगाने फिरल्याने गुरूचा आकार ध्रुवांजवळ थोडा चपटा झाला आहे.

गुरूचा घनदाट वायूचा थर खाली जाताना दाब व तापमान वाढत जाते. खोल भागात हायड्रोजन द्रवरूपात आढळतो, असे मॉडेल सुचवतात. गुरूला घन पृष्ठभाग नाही; एका ठरावीक दाबाच्या पातळीला पृष्ठभाग मानून मोजणी केली जाते. त्या पातळीवरील तापमान सुमारे उणे ११० अंश सेल्सिअस आहे.

वायू रचना

गुरूच्या वातावरणात सुमारे ९० टक्के हायड्रोजन व १० टक्के हेलियम आहे. त्याशिवाय मिथेन, अमोनिया आणि पाण्याची वाफ यांचे अल्प प्रमाण आढळते. गुरूचे वातावरण सूर्यमालेतील सर्वांत मोठे वातावरण मानले जाते.

गुरूवरील पट्टे व कमानी या वेगवेगळ्या उंचीवरील ढगांच्या थरांमुळे तयार होतात. प्रत्येक पट्टा वेगळ्या वेगाने वाहत असतो. या हालचालींमुळे गुरूच्या वातावरणात सतत गोंधळलेली रचना दिसते.

ग्रेट रेड स्पॉट

गुरूवरील ग्रेट रेड स्पॉट हे पृथ्वीपेक्षाही मोठे वादळ आहे. ते कमीत कमी दोन शतके निरीक्षणात आहे. वादळातील वाऱ्यांचा वेग तासाला शेकडो किलोमीटर इतका असतो. गेल्या काही दशकांत या डागाचा आकार कमी होत असल्याचे निरीक्षणांत आले आहे.

स्पॉटचा रंग का लाल आहे, याचे समाधानकारक उत्तर अजून मिळालेले नाही. त्यातील वायूंच्या रासायनिक क्रियांमुळे असा रंग तयार होत असावा, असे संशोधकांना वाटते.

चंद्र

गुरूभोवती अनेक चंद्र फिरतात आणि त्यांची संख्या नव्या शोधांमुळे वाढत राहते. गॅलिलिओ यांनी शोधलेले आयो, युरोपा, गॅनिमेड व कॅलिस्टो हे चार मोठे चंद्र सर्वांत प्रसिद्ध आहेत. यांना गॅलिलिअन उपग्रह असे म्हणतात.

गॅनिमेड हा सूर्यमालेतील सर्वांत मोठा चंद्र आहे आणि बुध ग्रहापेक्षाही मोठा आहे. आयोवर सतत ज्वालामुखीचे उद्रेक होत असतात. युरोपाच्या बर्फाखाली द्रव पाण्याचा सागर असू शकतो, असा अंदाज असून पुढील मोहिमांचे लक्ष तिथे आहे.

गॅलिलिओ मोहीम

नासाचे गॅलिलिओ यान १९८९ मध्ये प्रक्षेपित झाले आणि १९९५ मध्ये गुरूच्या कक्षेत पोहोचले. गुरूभोवती कक्षेत फिरणारे ते पहिलेच यान होते. या मोहिमेने गुरूचे वातावरण, चंद्र आणि चुंबकीय क्षेत्र यांविषयी महत्त्वाची माहिती दिली.

या मोहिमेतून युरोपाच्या बर्फाखालील सागराचे पहिले पुरावे मिळाले. आयोवरील ज्वालामुखीय क्रियेचा सविस्तर अभ्यासही झाला. मोहिमेची ऊर्जा संपल्यानंतर २००३ मध्ये यान गुरूच्या वातावरणात घुसवून नष्ट करण्यात आले.

जुनो मोहीम

नासाचे जुनो यान २०११ मध्ये प्रक्षेपित झाले आणि ४ जुलै २०१६ रोजी गुरूच्या कक्षेत पोहोचले. जुनो गुरूच्या ध्रुवांवरून जवळून उड्डाणे करतो आणि त्याच्या आंतररचनेचा अभ्यास करतो. या मोहिमेने ध्रुवांजवळ गुंतागुंतीचे वादळांचे चक्र आणि प्रचंड चुंबकीय क्षेत्राची माहिती दिली.

जुनोच्या मोजणीमुळे गुरूच्या गुरुत्वाकर्षण क्षेत्राची अधिक अचूक माहिती मिळाली आहे. यावरून गुरूच्या केंद्राभोवतीची रचना समजण्यास मदत होत आहे. मोहिमेचा विस्तार करून पुढील काही वर्षे निरीक्षणे चालू ठेवली जात आहेत.

चुंबकीय क्षेत्र, निरीक्षण व पुढील मोहिमा

गुरूचा अभ्यास केवळ एका ग्रहापुरता मर्यादित नाही. त्याच्या मोठ्या गुरुत्वाकर्षणामुळे सूर्यमालेतील अनेक पिंडांच्या कक्षांवर परिणाम होतो. गुरूच्या चंद्रांवरील बर्फ व पाण्याचा अभ्यास पुढील मोहिमांच्या नियोजनासाठी उपयुक्त आहे. गुरू हा वायू ग्रहांच्या रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी नैसर्गिक प्रयोगशाळा मानला जातो.

गुरूला सूर्यमालेतील सर्वांत मजबूत चुंबकीय क्षेत्रांपैकी एक आहे. हे क्षेत्र पृथ्वीच्या क्षेत्रापेक्षा अनेक पटीने बलवान आहे. गुरूजवळील प्रभावक्षेत्रात भरपूर प्रमाणात चार्ज झालेले कण सापळ्यात अडकतात. या कणांमुळे गुरूजवळ तीव्र किरणोत्सर्ग होतो, जो अंतराळ यानांसाठी धोकादायक ठरतो. जुनो यानाची रचना या किरणोत्सर्गाचा सामना करण्यासाठी विशेष करण्यात आली आहे.

गुरूला शनीसारख्या ठळक कड्या नाहीत, पण त्याच्याभोवती धुळीच्या तीन पातळ कड्या आहेत. या कड्या प्रामुख्याने लहान चंद्रांवरून उडणाऱ्या धुळीने तयार झाल्या आहेत. या रचना अतिशय मंद आहेत आणि सामान्य दुर्बिणीने दिसत नाहीत.

गुरूचे निरीक्षण प्राचीन काळापासून होत आले आहे. १६१० मध्ये गॅलिलिओ यांनी दुर्बिणीद्वारे त्याचे चार मोठे चंद्र शोधले. पुढील शतकांत दुर्बिणींची क्षमता वाढल्याने गुरूचे पट्टे व वादळे अधिक स्पष्ट दिसू लागली. १९७० च्या दशकात पायोनियर व व्हॉयेजर यानांनी गुरूजवळून उड्डाणे करून प्रथम जवळची चित्रे पाठवली.

गुरूचे वस्तुमान सूर्यमालेतील इतर सर्व ग्रहांच्या एकत्रित वस्तुमानाच्या सुमारे दोन पट आहे. या मोठ्या वस्तुमानामुळे त्याचे गुरुत्वाकर्षण सूर्यमालेतील अनेक पिंडांच्या कक्षा प्रभावित करते. काही धूमकेतूंना गुरूने आपल्या दिशेने खेचले किंवा मार्ग बदलून दिला, अशी उदाहरणे नोंदवली गेली आहेत.

गुरूवरील वारे पट्ट्यांच्या दिशेने व विरुद्ध दिशेने वाहतात. या वाऱ्यांचा वेग तासाला सुमारे ५०० किलोमीटरपर्यंत पोहोचू शकतो. ढगांमध्ये वीज चमकत असल्याचेही निरीक्षणांत आले आहे. गुरूवरील हवामान पृथ्वीवरील हवामानापेक्षा अधिक स्थिर स्वरूपाचे असते, कारण तेथे महासागर व भूभाग यांचा परिणाम नाही.

युरोपियन अंतराळ संस्थेचे ज्यूस यान २०२३ मध्ये प्रक्षेपित झाले आणि ते २०३१ मध्ये गुरूजवळ पोहोचणार आहे. या मोहिमेचे लक्ष्य गॅनिमेड, कॅलिस्टो व युरोपा या बर्फाळ चंद्रांचा अभ्यास आहे. नासाचे युरोपा क्लिपर यानही युरोपाकडे निघाले आहे. या दोन्ही मोहिमांकडून बर्फाखालील सागरांविषयी नवी माहिती मिळण्याची अपेक्षा आहे.

गुरूच्या केंद्राभोवतीची रचना अजून पूर्णपणे स्पष्ट नाही. मोजमापांवरून तेथे दगड व धातूंचा घन गाभा असल्याचा अंदाज आहे, पण त्याचा आकार व रचना निश्चित झालेली नाही. जुनो यानाच्या गुरुत्वाकर्षण मोजणीमुळे या प्रश्नाची काही उत्तरे मिळाली आहेत.

संदर्भ

1. नासा — गुरूविषयीची तथ्ये
2. युरोपियन अंतराळ संस्था — गुरूविषयीची तथ्ये
3. नासा — जुनो मोहीम
4. नासा — गुरूचे चंद्र

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६