एम. जी. के. मेनन

एम. जी. के. मेनन हे भारतीय कण भौतिकशास्त्रज्ञ आणि विज्ञान धोरणकार होते. त्यांनी टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेचे संचालक, भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचे अध्यक्ष, संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेचे महासंचालक आणि वैज्ञानिक तथा औद्योगिक संशोधन परिषदेचे महासंचालक अशा अनेक महत्त्वाच्या पदांवर काम पाहिले. कोलार सोन्याच्या खाणींमध्ये अतिशय खोलवर केलेल्या कॉस्मिक किरण संशोधनासाठी ते जगभर ओळखले जातात.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. ते १९७० मध्ये रॉयल सोसायटीचे फेलो झाले.

बालपण आणि शिक्षण

एम. जी. के. मेनन यांचा जन्म २८ ऑगस्ट १९२८ रोजी मंगळूर येथे झाला. त्यांनी जोधपूरच्या जसवंत महाविद्यालयातून पदवी आणि मुंबईच्या रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समधून पदव्युत्तर पदवी घेतली.

पुढे ते इंग्लंडला गेले आणि ब्रिस्टल विद्यापीठात नोबेल पुरस्कार विजेते सेसिल पॉवेल यांच्या मार्गदर्शनाखाली १९५३ मध्ये पीएच.डी. पदवी मिळवली. १९५५ मध्ये ते टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेत रुजू झाले.

संशोधन क्षेत्र

त्यांचे काम कॉस्मिक किरण आणि मूलभूत कण यांच्याशी संबंधित होते. कर्नाटकातील कोलार सोन्याच्या खाणींमध्ये अतिशय खोलवर प्रयोगशाळा उभारून त्यांनी कॉस्मिक किरणांचा अभ्यास केला. या प्रयोगांमुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पोहोचणाऱ्या कणांचे स्वरूप समजण्यास मदत झाली.

आपल्या सहकाऱ्यांसह त्यांनी के-कणांच्या क्षयाचे वेगवेगळे प्रकार सिद्ध करून दाखवले. या संशोधनामुळे त्यांना १९६० मध्ये शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार मिळाला.

प्रमुख कामगिरी

१९६६ ते १९७५ या काळात ते टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेचे संचालक होते. विक्रम साराभाई यांच्या निधनानंतर १९७२ मध्ये त्यांनी काही काळ इस्रोचे अध्यक्षपद सांभाळले. १९७४ ते १९७८ या काळात ते डीआरडीओचे महासंचालक होते.

१९७८ ते १९८१ या काळात ते सीएसआयआरचे महासंचालक होते आणि १९७८ ते १९८२ या काळात विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाचे सचिव होते. १९८२ ते १९८९ या काळात ते नियोजन आयोगाचे सदस्य होते आणि १९८६ ते १९८९ या काळात पंतप्रधानांचे विज्ञान सल्लागार होते. १९८८ ते १९९३ या काळात ते आंतरराष्ट्रीय विज्ञान परिषदेचे अध्यक्ष होते.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९६१ मध्ये त्यांना पद्मश्री, १९६८ मध्ये पद्मभूषण आणि १९८५ मध्ये पद्मविभूषण मिळाले. १९९६ मध्ये त्यांना अब्दुस सलाम पदक देण्यात आले. त्यांच्या नावाने ७५६४ गोकुमेनन हा लघुग्रह ओळखला जातो.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

मेनन यांनी भारतात विज्ञान संशोधन आणि धोरण यांना जोडण्याचे काम केले. अनेक संस्थांचे नेतृत्व करताना त्यांनी तरुण शास्त्रज्ञांना संधी दिली आणि संशोधनासाठी निधी उपलब्ध करून दिला. भारताच्या अंतराळ आणि संरक्षण संशोधनाचा पाया मजबूत करण्यात त्यांचा मोठा वाटा आहे.

संदर्भ

1. M. G. K. Menon — English Wikipedia
2. Tata Institute of Fundamental Research — अधिकृत संकेतस्थळ
3. ISRO — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६