विक्रम साराभाई

विक्रम अंबालाल साराभाई (१२ ऑगस्ट १९१९ – ३० डिसेंबर १९७१) हे भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ, उद्योगपती व शिक्षणतज्ज्ञ होते. विश्वकिरण (cosmic rays) या क्षेत्रातील संशोधनाने त्यांनी आंतरराष्ट्रीय ख्याती मिळवली. भारतात अंतराळ संशोधनाची मुहूर्तमेढ रोवण्याचे श्रेय त्यांना दिले जाते, आणि म्हणूनच त्यांना भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक मानले जाते. भौतिक संशोधन प्रयोगशाळा, भारतीय व्यवस्थापन संस्था (अहमदाबाद) आणि भारतीय राष्ट्रीय अंतराळ संशोधन समिती या संस्था उभारण्यात त्यांचा मुख्य सहभाग होता.

माहिती

आयुष्य आणि शिक्षण

विक्रम साराभाई यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९१९ रोजी अहमदाबाद येथील एका प्रतिष्ठित उद्योगपती कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील अंबालाल साराभाई हे कापड उद्योगातील प्रमुख उद्योजक होते. विक्रम यांनी केंब्रिज विद्यापीठात नैसर्गिक विज्ञानाचे शिक्षण घेतले आणि पुढे तेथेच विश्वकिरणांवरील संशोधनासाठी पदव्युत्तर पदवी मिळवली. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात त्यांनी भारतीय विज्ञान संस्थेत काही काळ काम केले.

१९४७ मध्ये त्यांनी केंब्रिजहून संशोधन-पदवी (पीएच.डी.) पूर्ण केली. त्याच वर्षी भारत स्वतंत्र झाला. देशात परतल्यानंतर त्यांनी विज्ञान संशोधनासाठी स्वतंत्र अशी संस्था उभारण्याचे ठरवले. त्यांचा विवाह मृणालिनी साराभाई या प्रसिद्ध भरतनाट्यम नृत्यांगनेशी झाला; त्यांचा मुलगा कर्तिकेय साराभाई व मुलगी मल्लिका साराभाई यांनीही कला व विज्ञान क्षेत्रात नाव कमावले.

विश्वकिरण संशोधन

साराभाई यांचे मुख्य वैज्ञानिक कार्य विश्वकिरणांशी संबंधित होते. पृथ्वीच्या वातावरणात उच्च ऊर्जेचे कण अवकाशातून येतात; त्यांचे स्वरूप, त्यांची तीव्रता आणि ती अक्षांशानुसार कशी बदलते, याचा त्यांनी अभ्यास केला. उष्णकटिबंधीय भागातील विश्वकिरणांचे मोजमाप करण्यासाठी त्यांनी केरळमधील परिसर निवडला, कारण चुंबकीय विषुववृत्ताच्या जवळची निरीक्षणे विशेष माहिती देत होती.

त्यांनी बलून, हवाई उड्डाणे आणि उंचावरील वेधशाळा यांच्या माध्यमातून निरीक्षणे घेतली. विश्वकिरणांची तीव्रता वेळेनुसार व सूर्याच्या क्रियाशीलतेनुसार बदलते, हे त्यांच्या अभ्यासातून स्पष्ट झाले. या कामामुळे भारतात प्रायोगिक भौतिकशास्त्राची परंपरा सुरू झाली आणि तरुण संशोधकांना उंचावर संशोधन करण्याची संधी मिळाली.

भौतिक संशोधन प्रयोगशाळा

१९४७ मध्ये साराभाई यांनी अहमदाबाद येथे भौतिक संशोधन प्रयोगशाळा (फिजिकल रिसर्च लॅबोरेटरी) ची स्थापना केली. सुरुवातीला ही प्रयोगशाळा मृणालिनी साराभाई यांच्या घराजवळील एका छोट्या इमारतीत सुरू झाली आणि पुढे ती स्वतंत्र संस्था म्हणून वाढली. आज ती भारतातील अग्रगण्य भौतिक संशोधन संस्थांपैकी एक मानली जाते.

या प्रयोगशाळेतून विश्वकिरण, वातावरणीय भौतिकशास्त्र, सौर भौतिकशास्त्र आणि अंतराळ भौतिकशास्त्र या क्षेत्रांतील संशोधनाला चालना मिळाली. अनेक संशोधकांनी येथून पुढे जाऊन देशातील अंतराळ कार्यक्रमात महत्त्वाची जबाबदारी पार पाडली.

भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाची सुरुवात

१९६२ मध्ये भारत सरकारने भारतीय राष्ट्रीय अंतराळ संशोधन समिती (इन्कोस्पार) स्थापन केली आणि साराभाई यांना त्याचे प्रमुख केले. अंतराळ संशोधन हे केवळ श्रीमंत देशांचे काम नाही, हे त्यांनी ठामपणे मांडले. भारतासारख्या विकसित होणाऱ्या देशाला दळणवळण, हवामान अंदाज, शिक्षण आणि नैसर्गिक संसाधनांचे नियोजन यासाठी अंतराळ तंत्रज्ञानाचा उपयोग होऊ शकतो, ही त्यांची भूमिका होती.

केरळमधील तिरुवनंतपुरमजवळील थुंबा हे गाव चुंबकीय विषुववृत्ताच्या जवळ असल्याने रॉकेट प्रक्षेपणासाठी निवडले गेले. तेथील सेंट मेरी मग्दालिन चर्चच्या परिसरात प्रक्षेपण केंद्र उभारण्यात आले. २१ नोव्हेंबर १९६३ रोजी तेथून पहिले साउंडिंग रॉकेट प्रक्षेपित झाले; त्या वेळी अनेक स्थानिक नागरिकांनी रॉकेटचे भाग गाड्यांवर वाहून नेण्यास मदत केली, ही घटना भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाच्या सुरुवातीचे प्रतीक मानली जाते.

१९६९ मध्ये भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) स्थापन झाली आणि साराभाई तिचे पहिले अध्यक्ष बनले. उपग्रह बनवण्याची क्षमता, प्रक्षेपणाची सुविधा आणि उपग्रहांकडून मिळणाऱ्या माहितीचा समाजासाठी उपयोग, अशी त्रिस्तरीय योजना त्यांनी मांडली.

शैक्षणिक व सांस्कृतिक योगदान

विज्ञानाबरोबरच शिक्षण आणि व्यवस्थापन या क्षेत्रांतही साराभाई यांनी मोठे योगदान दिले. १९६१ मध्ये भारतीय व्यवस्थापन संस्था, अहमदाबाद या संस्थेच्या उभारणीत ते प्रमुख सहभागी होते. भारतीय उद्योगाला व्यावसायिक व्यवस्थापनाची गरज आहे, हे ओळखून त्यांनी ही संस्था उभारण्यास पुढाकार घेतला. कापड उद्योगाच्या संशोधन संस्थेच्या (अतिरा) कामातही ते सहभागी होते.

१९४९ मध्ये त्यांनी अहमदाबाद येथे दर्पणा अकादमी ऑफ परफॉर्मिंग आर्ट्सची स्थापना केली; त्यांच्या पत्नी मृणालिनी साराभाई यांनी या संस्थेच्या माध्यमातून नृत्य व नाट्य शिक्षणाचे काम उभे केले. विज्ञान, उद्योग आणि कला या तीनही क्षेत्रांना त्यांनी समान महत्त्व दिले, हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वैशिष्ट्य होते.

वारसा आणि सन्मान

१९६६ मध्ये साराभाई यांना पद्मभूषण आणि १९७२ मध्ये मरणोत्तर पद्मविभूषण या नागरी सन्मानांनी गौरविण्यात आले. १९७१ मध्ये त्यांचे निधन झाल्यानंतर थुंबा येथील रॉकेट प्रक्षेपण केंद्राला विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्र असे नाव देण्यात आले. भौतिक संशोधन प्रयोगशाळा आणि भारतीय व्यवस्थापन संस्था अहमदाबाद या संस्थांनीही त्यांचे नाव आदराने जपले आहे.

त्यांच्या निधनानंतरच्या काळात भारताने उपग्रह बांधणी, प्रक्षेपक विकसित करणे आणि उपग्रह-आधारित सेवा उभारणे या क्षेत्रांत मोठी प्रगती केली; या प्रगतीचा पाया साराभाई यांनी घातलेल्या संस्थात्मक संरचनेत आहे.

साराभाई यांच्या निधनानंतरही त्यांच्या नावाने अनेक उपक्रम सुरू राहिले. अंतराळ कार्यक्रमातील पुढील पिढीतील शास्त्रज्ञांनी त्यांच्या योजनांचा विस्तार केला — उपग्रह बांधणीची क्षमता वाढवली, प्रक्षेपक विकसित केले आणि दूरसंचार, हवामानशास्त्र व संसाधन-निरीक्षणासाठी उपग्रह सेवा उभारल्या. या सर्वांची पार्श्वभूमी त्यांनी १९६० च्या दशकात तयार केलेल्या आराखड्यात आहे.

त्यांच्या कार्याचा वारसा शैक्षणिक क्षेत्रातही दिसतो. भौतिक संशोधन प्रयोगशाळा आणि भारतीय व्यवस्थापन संस्था येथून पुढे गेलेल्या अनेकांनी देशातील संशोधन संस्था व उद्योगांत नेतृत्व केले. विज्ञान, कला आणि उद्योग यांची सांगड घालण्याची त्यांची पद्धत आजही संस्थात्मक नियोजनासाठी उदाहरण मानली जाते.

विज्ञान धोरणातील भूमिका

साराभाई यांनी केवळ संस्था उभारल्या नाहीत, तर देशाच्या विज्ञान धोरणाच्या चर्चेतही महत्त्वाची भूमिका बजावली. १९६६ मध्ये होमी भाभा यांच्या निधनानंतर त्यांनी अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्षपद स्वीकारले आणि विज्ञान व तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रातील प्रमुख जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. विज्ञान संशोधनाला समाजाच्या गरजांशी जोडले पाहिजे, ही भूमिका त्यांनी सातत्याने मांडली.

त्यांच्या मते विकसनशील देशाने संशोधनाची निवड आपल्या समस्या लक्षात घेऊन करावी. अन्न, पाणी, आरोग्य, शिक्षण आणि दळणवळण या क्षेत्रांत तंत्रज्ञानाचा उपयोग झाला पाहिजे; केवळ प्रतिष्ठेसाठी मोठे प्रकल्प राबवणे टाळले पाहिजे. अंतराळ कार्यक्रमाच्या बाबतीतही त्यांनी हाच निकष लावला — उपग्रहांकडून मिळणारी माहिती शेती, हवामान अंदाज, दूरसंचार आणि शिक्षणासाठी उपयोगी पडावी, हे त्यांचे प्राधान्य होते.

संशोधनासाठी स्वायत्त संस्था आणि तरुणांना संधी देणारी व्यवस्था आवश्यक आहे, असे त्यांनी मानले. प्रशासकीय अडथळ्यांपेक्षा वैज्ञानिकांना निर्णयस्वातंत्र्य मिळावे यासाठी ते आग्रही होते. त्यांच्या या विचारसरणीमुळे भारतातील अंतराळ व ऊर्जा क्षेत्रातील संस्थांना सुरुवातीच्या काळात स्थिर नेतृत्व मिळाले.

महत्त्व

साराभाई यांचे महत्त्व केवळ त्यांच्या संशोधनात नाही, तर त्यांनी उभ्या केलेल्या संस्थांत आहे. वैज्ञानिक संशोधन, व्यवस्थापन शिक्षण आणि अंतराळ तंत्रज्ञान या तीन क्षेत्रांत स्वतंत्र संस्था उभारून त्यांनी देशातील क्षमता निर्माण केली. अंतराळ तंत्रज्ञानाचा उपयोग समाजाच्या गरजांसाठी व्हावा, हा त्यांचा विचार आजही भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे मार्गदर्शक तत्त्व मानला जातो.

संदर्भ

1. इस्रो — विक्रम साराभाई यांचे योगदान
2. विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्र
3. भौतिक संशोधन प्रयोगशाळा, अहमदाबाद
4. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटॅनिका — विक्रम साराभाई
5. भारतीय व्यवस्थापन संस्था, अहमदाबाद

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६