भटनागर पुरस्कार

शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार विज्ञान व तंत्रज्ञान क्षेत्रातील महत्त्वाचा भारतीय सन्मान आहे. हा पुरस्कार वैज्ञानिक व औद्योगिक संशोधन परिषद म्हणजेच सीएसआयआर देते. परिषदेचे संस्थापक संचालक डॉ. शांती स्वरूप भटनागर यांच्या नावावर हा पुरस्कार आहे. पहिला पुरस्कार १९५८ मध्ये देण्यात आला. तो मूलभूत किंवा उपयोजित संशोधनासाठी दिला जातो. २०२४ मध्ये या पुरस्काराचे स्वरूप बदलले आणि तो राष्ट्रीय विज्ञान पुरस्काराचा भाग झाला.

माहिती

पुरस्काराचे उद्दिष्ट भारतातील उत्कृष्ट वैज्ञानिक कामाला मान्यता देणे हे आहे. त्यामुळे तरुण संशोधकांना प्रोत्साहन मिळते.

पुरस्काराची रक्कम ५ लाख रुपये होती. त्याबरोबर प्रशस्तिपत्र आणि सन्मानचिन्ह दिले जात होते.

कोण पात्र

पुरस्कारासाठी भारतीय नागरिक पात्र आहे. परदेशी नागरिकत्व असलेले भारतीय वंशाचे संशोधकही भारतात काम करत असल्यास पात्र होते.

वयोमर्यादा ४५ वर्षे होती. पुरस्काराच्या आधीच्या वर्षाच्या ३१ डिसेंबरपर्यंत हे वय गणले जात होते.

संशोधन प्रामुख्याने भारतात केलेले असावे. पुरस्काराच्या आधीच्या पाच वर्षांतील कामगिरी विचारात घेतली जात होती.

सात विषय

पुरस्कार सात विषयांत दिला जात होता. जीवशास्त्र आणि रसायनशास्त्र यांचा त्यात समावेश होता.

पृथ्वी, वायुमंडळ, महासागर व ग्रहविज्ञान हा तिसरा विषय होता. अभियांत्रिकी आणि गणितशास्त्र हे अनुक्रमे चौथा व पाचवा विषय होते.

वैद्यकीय शास्त्र आणि भौतिकशास्त्र हे सहावा व सातवा विषय होते. प्रत्येक विषयात उत्कृष्ट संशोधनाला पुरस्कार मिळत होता.

निवड कशी होते

सीएसआयआर नामांकने मागवते. विद्यापीठे, प्रयोगशाळा आणि वैज्ञानिक संस्था शिफारशी पाठवतात.

तज्ज्ञ समित्या प्रत्येक विषयातील नावांची छाननी करतात. त्यासाठी संशोधनपत्रे आणि प्रकाशने तपासली जातात.

समित्यांच्या शिफारशी निवड मंडळाकडे जातात. त्यानंतर विजेत्यांची घोषणा होते.

२०२४ चा बदल

२०२४ मध्ये सरकारने राष्ट्रीय विज्ञान पुरस्कार सुरू केले. भटनागर पुरस्कार त्यात विलीन करण्यात आला.

नव्या स्वरूपात त्याला 'विज्ञान युवा — शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार' असे नाव मिळाले. हा पुरस्कार तरुण वैज्ञानिकांसाठी आहे.

या बदलात रोख रक्कम आणि मासिक फेलोशिप काढून टाकण्यात आली. पद्म पुरस्कारांप्रमाणे केवळ सन्मानावर भर देण्यात आला.

महत्त्व

हा पुरस्कार भारतातील विज्ञानाचा सर्वोच्च सन्मान मानला जात होता. अनेक प्रसिद्ध शास्त्रज्ञांनी तो मिळवला आहे.

पुरस्कारामुळे तरुण संशोधकांना संशोधनासाठी निधी मिळण्याचा मार्ग सोपा होत होता. त्यांच्या कामाची दखल राष्ट्रीय पातळीवर घेतली जात होती.

पुरस्कारामुळे विद्यार्थ्यांना संशोधनाची प्रेरणा मिळते. शाळा आणि महाविद्यालयांत या शास्त्रज्ञांची उदाहरणे दिली जातात.

इतर पुरस्कारांशी तुलना

भटनागर पुरस्कार तरुण वैज्ञानिकांसाठी होता. इन्फोसिस पुरस्कार विज्ञान, अभियांत्रिकी आणि मानव्यशास्त्र या सर्वांसाठी आहे.

भटनागर पुरस्कार सरकारी संस्था देते. इन्फोसिस पुरस्कार खाजगी फाउंडेशन देते.

वयोमर्यादा हा भटनागर पुरस्काराचा महत्त्वाचा निकष होता. त्यामुळे तो तरुण शास्त्रज्ञांचा सन्मान मानला जात होता.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पुरस्कार कोण देते? सीएसआयआर.

वयोमर्यादा किती होती? ४५ वर्षे.

रक्कम किती होती? ५ लाख रुपये.

हा पुरस्कार आता आहे का? २०२४ पासून तो विज्ञान युवा — शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार या नावाने राष्ट्रीय विज्ञान पुरस्काराचा भाग आहे.

भटनागर यांचे योगदान

डॉ. शांती स्वरूप भटनागर हे भारतीय विज्ञानाच्या इतिहासातील महत्त्वाचे नाव आहे. ते सीएसआयआरचे पहिले संचालक होते.

त्यांनी रासायनिक अभियांत्रिकी आणि संशोधन संघटनेच्या उभारणीत मोठे काम केले. त्यांच्या काळात अनेक प्रयोगशाळा सुरू झाल्या.

त्यांच्या स्मरणार्थ हा पुरस्कार सुरू करण्यात आला. पुरस्कारामुळे तरुण शास्त्रज्ञांना त्यांच्या कार्याची प्रेरणा मिळते.

पुरस्काराचे स्वरूप

पुरस्कारात प्रशस्तिपत्र आणि सन्मानचिन्ह दिले जात होते. त्याबरोबर रोख रक्कम दिली जात होती.

२०२४ पूर्वी रक्कम ५ लाख रुपये होती. काही काळासाठी मासिक फेलोशिपही दिली जात होती.

समारंभ सहसा दिल्लीत होत होता. सीएसआयआरच्या वर्धापन दिनानिमित्त हा सोहळा भरत होता.

विज्ञान क्षेत्रातील महत्त्व

भारतातील अनेक प्रसिद्ध शास्त्रज्ञांनी हा पुरस्कार मिळवला आहे. त्यात भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्रातील संशोधक आहेत.

पुरस्कारामुळे संशोधनासाठी निधी मिळणे सोपे होते. तरुण शास्त्रज्ञांना स्वतंत्र संशोधन करण्याची संधी मिळत होती.

पुरस्कारामुळे विद्यार्थ्यांना विज्ञानाकडे वळण्याची प्रेरणा मिळते. शाळांमध्ये या शास्त्रज्ञांच्या कार्याची माहिती दिली जाते.

नवे स्वरूप

राष्ट्रीय विज्ञान पुरस्कार २०२४ मध्ये सुरू झाले. त्यात चार श्रेणी आहेत.

विज्ञान युवा श्रेणी तरुण शास्त्रज्ञांसाठी आहे. भटनागर पुरस्कार त्या श्रेणीत विलीन करण्यात आला.

पुरस्कारात आता रोख रक्कम नाही. मात्र सन्मानाचा दर्जा वाढवण्यात आला आहे.

नोंदी

पुरस्कारविजेत्यांची यादी सीएसआयआरकडे ठेवली जाते. ती संकेतस्थळावरही उपलब्ध आहे.

दरवर्षी प्रत्येक विषयात एक पुरस्कार दिला जात होता. काही वर्षी एकाहून अधिक जणांना पुरस्कार मिळाला.

पुरस्काराची घोषणा सहसा सप्टेंबरमध्ये होत होती. सोहळा सीएसआयआरच्या वर्धापन दिनानिमित्त भरत होता.

नव्या पुरस्काराची रचना

राष्ट्रीय विज्ञान पुरस्कारात चार श्रेणी आहेत. विज्ञान रत्न ही सर्वोच्च श्रेणी आहे.

विज्ञान श्री, विज्ञान युवा आणि विज्ञान टीम अशा इतर श्रेणी आहेत. विज्ञान युवा श्रेणी तरुण शास्त्रज्ञांसाठी आहे.

पुरस्कारांची घोषणा राष्ट्रीय विज्ञान दिनानिमित्त होते. समारंभ राष्ट्रपती भवनात होतो.

सन्मानाची परंपरा

पुरस्कार सुरू झाल्यापासून दरवर्षी देण्यात येत होता. काही वर्षी एकापेक्षा जास्त विजेते होते.

प्रत्येक विषयातील संशोधनाला स्वतंत्र मान्यता मिळत होती. त्यामुळे सर्व शास्त्रांना समान महत्त्व दिले जात होते.

संदर्भ

1. CSIR — Shanti Swarup Bhatnagar Prize (official)
2. SSB Prize — official portal
3. CSIR — Regulations for the SSB Prize (PDF)
4. Shanti Swarup Bhatnagar Prize — Wikipedia
5. Council of Scientific and Industrial Research
6. Press Information Bureau

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६