एम. एस. स्वामिनाथन

मनकोंबू सांबशिवन स्वामिनाथन हे भारतातील हरित क्रांतीचे प्रमुख शास्त्रज्ञ मानले जातात. त्यांनी गव्हाच्या आणि भाताच्या अधिक उत्पादन देणाऱ्या वाणी शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवल्या. १९८७ मध्ये त्यांना पहिला जागतिक अन्न पुरस्कार मिळाला. २०२३ मध्ये वयाच्या अठ्ठ्याण्णवाव्या वर्षी चेन्नईत त्यांचे निधन झाले. २०२४ मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्याची घोषणा झाली.

माहिती

तक्त्यातील संस्थांची यादी त्यांच्या कार्याची व्याप्ती दाखवते. ते शास्त्रज्ञ, प्रशासक आणि शिक्षक अशा तीनही भूमिकांत कार्यरत होते.

त्यांनी सुरू केलेली संस्था आजही ग्रामीण विकास आणि शाश्वत शेतीवर संशोधन करते.

सुरुवातीचे जीवन आणि शिक्षण

स्वामिनाथन यांचा जन्म ७ ऑगस्ट १९२५ रोजी तमिळनाडूतील कुंभकोणम येथे झाला. त्यांचे वडील शल्यविशारद होते. सुरुवातीला त्यांनीही डॉक्टर होण्याचे ठरवले होते.

१९४३ मध्ये बंगालमध्ये आलेल्या दुष्काळाने त्यांचा विचार बदलला. त्या दुष्काळात लाखो लोकांचा मृत्यू झाला होता. अन्नसुरक्षा हाच खरा प्रश्न आहे, असे त्यांना वाटले.

त्यांनी वनस्पती अनुवांशिकीचा अभ्यास निवडला. १९५२ मध्ये केंब्रिज विद्यापीठातून त्यांनी पीएच.डी. पूर्ण केली. पुढे १९५४ ते १९७२ या काळात ते भारतीय कृषी संशोधन संस्थेत काम करत होते.

हरित क्रांतीतील योगदान

१९६० च्या दशकात भारत अन्नधान्यासाठी परदेशी मदतीवर अवलंबून होता. पंजाब आणि आसपासच्या भागात गव्हाचे उत्पादन वाढवण्यासाठी प्रयत्न सुरू झाले.

अमेरिकन शास्त्रज्ञ नॉर्मन बोरलॉग यांच्याशी त्यांनी जवळून काम केले. बोरलॉग यांनी मेक्सिकोमध्ये विकसित केलेल्या बुटक्या आणि जास्त उत्पादन देणाऱ्या गव्हाच्या वाणी भारतात आणल्या.

१९६३ मध्ये त्यांनी गव्हाच्या प्रजनन कार्यक्रमाला गती दिली. या वाणींना खत आणि पाणी जास्त लागले, पण उत्पादनात मोठी वाढ झाली.

शेतकऱ्यांशी थेट संवाद साधून त्यांनी हे बियाणे गावोगावी पोहोचवले. यामुळे १९६० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात गव्हाचे उत्पादन झपाट्याने वाढले.

१९७२ ते १९७९ या काळात ते भारतीय कृषी संशोधन परिषदेचे महासंचालक होते. १९७९-८० मध्ये ते कृषी मंत्रालयात प्रधान सचिव होते.

१९८२ ते १९८८ या काळात ते फिलिपिन्समधील आंतरराष्ट्रीय भात संशोधन संस्थेचे महासंचालक होते.

नंतरचे काम

हरित क्रांतीमुळे उत्पादन वाढले, पण त्याचे पर्यावरणीय परिणामही दिसू लागले. यावर उपाय म्हणून त्यांनी 'सदाहरित क्रांती'ची कल्पना मांडली.

या कल्पनेत उत्पादन वाढवताना पर्यावरण, आर्थिक व्यवहार्यता आणि सामाजिक न्याय या तिन्हींचा विचार करायचा होता.

१९८९ मध्ये त्यांनी जागतिक अन्न पुरस्काराची रक्कम वापरून चेन्नईत संशोधन संस्था स्थापली. ही संस्था ग्रामीण भागातील तंत्रज्ञान आणि स्त्रियांच्या सक्षमीकरणावर काम करते.

२००४ ते २००६ या काळात ते राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाचे अध्यक्ष होते. या आयोगाने शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाबाबत महत्त्वाचे अहवाल सादर केले.

२००७ ते २०१३ या काळात ते राज्यसभेचे नामनिर्देशित सदस्य होते.

पुरस्कार

१९६७ मध्ये त्यांना पद्मश्री मिळाला. १९७१ मध्ये रेमन मॅगसेसे पुरस्कार, तर १९७२ मध्ये पद्मभूषण मिळाला. १९८६ मध्ये अल्बर्ट आइनस्टाइन जागतिक विज्ञान पुरस्कार मिळाला.

१९८७ मध्ये त्यांना पहिला जागतिक अन्न पुरस्कार देण्यात आला. १९८९ मध्ये पद्मविभूषण आणि १९९९ मध्ये इंदिरा गांधी शांतता पुरस्कार मिळाला.

२०२४ मध्ये भारत सरकारने त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न जाहीर केले. शेती क्षेत्रातील योगदानासाठी मिळालेला हा सर्वोच्च नागरी सन्मान होता.

शेतकरी आणि धोरण

हरित क्रांतीचे यश केवळ बियाण्यांवर अवलंबून नव्हते. खते, सिंचन, कर्ज आणि बाजारपेठ या सर्वांची साखळी तयार झाली होती.

स्वामिनाथन यांनी शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष भेटून प्रशिक्षण देण्यावर भर दिला. शेतातील प्रात्यक्षिकांतून नवी वाण शेतकऱ्यांच्या हाती गेली.

१९७४ मध्ये ते संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न परिषदेचे अध्यक्ष होते. १९८१ ते १९८५ या काळात ते अन्न व कृषी संघटनेच्या परिषदेचे स्वतंत्र अध्यक्ष होते.

१९८४ ते १९९० या काळात ते निसर्ग संवर्धनासाठीच्या आंतरराष्ट्रीय संघटनेचे अध्यक्ष होते. १९८९ ते १९९६ या काळात त्यांनी जागतिक वन्यजीव निधीच्या भारत शाखेचे अध्यक्षपद सांभाळले.

२००४ ते २००६ या काळात राष्ट्रीय शेतकरी आयोगाच्या अध्यक्षपदावरून त्यांनी शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाबाबत शिफारसी केल्या.

संशोधन संस्थेचे काम

१९८९ मध्ये सुरू झालेली त्यांची संस्था ग्रामीण भागातील तंत्रज्ञानावर काम करते. तिने निसर्गाला पूरक, गरिबांना पूरक आणि स्त्रियांना पूरक असा दृष्टिकोन स्वीकारला.

या संस्थेने किनारी भागातील शेती, जैवविविधता आणि स्थानिक ज्ञान यांवर अनेक प्रकल्प राबवले.

स्त्रियांच्या सक्षमीकरणावर स्वतंत्र कार्यक्रमही राबवला गेला. ग्रामीण भागातील तंत्रज्ञानाचा प्रसार यातून झाला.

शाश्वत शेतीचा दृष्टिकोन

त्यांनी हरित क्रांतीनंतरच्या टप्प्यात शाश्वत शेतीवर भर दिला. जमिनीची सुपीकता, पाण्याचा वापर आणि जैवविविधता यांचे रक्षण या बाबींकडे त्यांनी लक्ष वेधले.

२००७ ते २०१७ या काळात ते जागतिक अन्न पुरस्कार निवड समितीचे अध्यक्ष होते. या भूमिकेतून त्यांनी जगभरातील शेती संशोधनाला दिशा दिली.

हरित क्रांतीनंतरचे प्रश्न

उत्पादन वाढल्यानंतर पाण्याचा वापर आणि जमिनीची गुणवत्ता हे प्रश्न पुढे आले. याकडे त्यांनी लक्ष वेधले.

पोषणमूल्य असलेले अन्न सर्वांना मिळावे, यावर त्यांनी भर दिला. केवळ धान्याचे उत्पादन वाढवणे पुरेसे नाही, असे त्यांचे मत होते.

शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी बाजारपेठ आणि कर्ज यंत्रणा सुधारण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.

संदर्भ

1. वर्ल्ड फूड प्राइज — एम. एस. स्वामिनाथन
2. एम. एस. स्वामिनाथन रिसर्च फाउंडेशन
3. आंतरराष्ट्रीय भात संशोधन संस्था — शोकसंदेश
4. ब्रिटानिका — एम. एस. स्वामिनाथन
5. नेचर — एम. एस. स्वामिनाथन (१९२५-२०२३)
6. क्रॉप ट्रस्ट — शोकसंदेश

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६