अल्बर्ट आइनस्टाइन

अल्बर्ट आइनस्टाइन हे विसाव्या शतकातील सर्वात प्रभावशाली भौतिकशास्त्रज्ञांपैकी एक मानले जातात. त्यांचा जन्म १८७९ मध्ये जर्मनीतील उल्म या शहरात झाला. त्यांनी सापेक्षता सिद्धांत मांडला आणि वस्तुमान व ऊर्जा यांच्यातील संबंध स्पष्ट केला. १९०५ मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या अनेक शोधनिबंधांनी भौतिकशास्त्राची दिशाच बदलून टाकली. १९२१ च्या वर्षासाठी त्यांना भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार देण्यात आला. जर्मनीत नाझींची सत्ता आल्यानंतर ते अमेरिकेत स्थायिक झाले आणि तिथेच त्यांचे निधन झाले. त्यांचे कार्य आजही खगोलशास्त्र, अणुभौतिकशास्त्र आणि तंत्रज्ञानाच्या अनेक शाखांमध्ये वापरले जाते.

माहिती

आइनस्टाइन यांचा जन्म एका ज्यू कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील हर्मन आइनस्टाइन हे विद्युत उपकरणांचा व्यवसाय करत होते. बालपणातच कुटुंब म्युनिक शहरात गेले. लहानपणी त्यांना बोलण्यास उशीर झाला असे सांगितले जाते, परंतु त्यांची गणितातील आवड लवकरच जाणवली. वडिलांनी दिलेला होकायंत्र त्यांच्या मनात निसर्गाच्या नियमांविषयी कुतूहल निर्माण करणारा पहिला अनुभव होता, असे त्यांनी नंतर लिहिले.

त्यांचे शिक्षण जर्मनी आणि स्वित्झर्लंडमध्ये झाले. १९०० मध्ये त्यांनी झुरिच येथील तंत्रविद्यालयातून पदवी घेतली. सुरुवातीला त्यांना शिक्षकी किंवा संशोधनाची नोकरी मिळाली नाही. काही काळ अध्यापन केल्यानंतर १९०२ मध्ये त्यांना स्वित्झर्लंडच्या पेटंट कार्यालयात नोकरी मिळाली. तिथे त्यांनी अनेक शोध अर्ज तपासले आणि त्याच काळात त्यांचे स्वतःचे संशोधन घडले.

तपशील	माहिती
जन्म	सुमारे १४ मार्च १८७९, उल्म, जर्मनी
निधन	सुमारे १८ एप्रिल १९५५, प्रिन्स्टन, अमेरिका
प्रमुख कार्य	सापेक्षता सिद्धांत, प्रकाशविद्युत परिणाम
नोबेल पुरस्कार	१९२१ च्या वर्षासाठी
प्रसिद्ध समीकरण	ई = एमसी²
नंतरचे निवासस्थान	प्रिन्स्टन, न्यू जर्सी

१९०५ ची पत्रे

१९०५ मध्ये आइनस्टाइन यांनी एकाच वर्षात अनेक महत्त्वाचे शोधनिबंध प्रकाशित केले. या वर्षाला भौतिकशास्त्राच्या इतिहासात "अद्भुत वर्ष" असे म्हटले जाते. पहिल्या निबंधात त्यांनी प्रकाशविद्युत परिणामाचे स्पष्टीकरण दिले. या स्पष्टीकरणानुसार प्रकाशाचे ऊर्जा लहान एककांमध्ये असते. या संकल्पनेने पुढे क्वांटम सिद्धांताचा पाया घातला.

दुसऱ्या निबंधात त्यांनी द्रवातील कणांच्या अनियमित हालचालीचे गणितीय स्पष्टीकरण दिले. यामुळे अणूंचे अस्तित्व अप्रत्यक्षपणे सिद्ध झाले. तिसऱ्या आणि सर्वात प्रसिद्ध निबंधात त्यांनी विशेष सापेक्षता सिद्धांत मांडला. या सिद्धांतानुसार प्रकाशाचा वेग सर्व निरीक्षकांसाठी समान असतो आणि वेळ व अंतर हे निरीक्षकाच्या गतीनुसार बदलतात. त्याच वर्षी प्रकाशित झालेल्या आणखी एका निबंधात त्यांनी वस्तुमान आणि ऊर्जा यांच्यातील समतुल्यता दर्शवली, जी ई = एमसी² या समीकरणाने ओळखली जाते.

सापेक्षता सिद्धांत

विशेष सापेक्षता सिद्धांताने जागा आणि काळ यांविषयीच्या पारंपरिक कल्पना बदलल्या. या सिद्धांतानुसार वेगाने जाणाऱ्या वस्तूंसाठी वेळ हळू चालतो आणि लांबी आकुंचन पावते. हे परिणाम दैनंदिन जीवनात जाणवत नाहीत, परंतु अतिवेगवान कण आणि उपग्रहांसारख्या प्रणालींमध्ये ते मोजता येतात. आज उपग्रहांवरील कालमापन यंत्रणा या सिद्धांताचा वापर करूनच अचूक ठेवली जाते.

१९१५ मध्ये त्यांनी सामान्य सापेक्षता सिद्धांत मांडला. या सिद्धांतानुसार गुरुत्वाकर्षण हे वस्तुमानामुळे जागा-काळात होणारे वाकणे आहे. सूर्याजवळून जाणाऱ्या प्रकाशकिरणांचे वाकणे १९१९ मध्ये ग्रहणाच्या वेळी केलेल्या निरीक्षणांमधून दिसून आले. या निरीक्षणांमुळे आइनस्टाइन जगभर प्रसिद्ध झाले. पुढे याच सिद्धांतातून कृष्णविवर आणि गुरुत्वीय तरंग यांसारख्या संकल्पना तयार झाल्या.

नोबेल पुरस्कार

१९२१ च्या वर्षासाठी आइनस्टाइन यांना भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार देण्यात आला. हा पुरस्कार त्यांना प्रकाशविद्युत परिणामाच्या स्पष्टीकरणासाठी देण्यात आला, सापेक्षता सिद्धांतासाठी नाही. त्या काळात सापेक्षता सिद्धांत अजून सर्वत्र स्वीकारला गेलेला नव्हता आणि त्यावर वाद होते. पुरस्कार समारंभाला ते स्वतः उपस्थित राहिले नाहीत.

अमेरिकेत आणि नंतरचे जीवन

१९३३ मध्ये जर्मनीत नाझींची सत्ता आल्यानंतर आइनस्टाइन यांनी देश सोडला. ते अमेरिकेतील प्रिन्स्टन येथील प्रगत अभ्यास संस्थेत रुजू झाले. जर्मन नागरिकत्व त्यांनी सोडले होते आणि नाझी सरकारने त्यांची मालमत्ता जप्त केली. अमेरिकेत त्यांनी शांततावादी भूमिका मांडली आणि अण्वस्त्रांच्या वापराविरुद्ध आवाज उठवला.

१९३९ मध्ये अनेक शास्त्रज्ञांच्या आग्रहामुळे त्यांनी अमेरिकेच्या राष्ट्रपतींना पत्र लिहून अणुसंशोधनाच्या शक्यतेविषयी सूचना दिली. नंतर या पत्राचा परिणाम म्हणून अणुशस्त्रांचा प्रकल्प सुरू झाला. या निर्णयाबद्दल त्यांनी पुढे खंत व्यक्त केली असे त्यांच्या पत्रव्यवहारातून दिसते. ते आयुष्याच्या शेवटपर्यंत एकसंध सिद्धांत शोधण्याच्या प्रयत्नात होते.

वैयक्तिक जीवन आणि टीका

आइनस्टाइन यांचे वैयक्तिक जीवन सोपे नव्हते. त्यांचा पहिला विवाह १९०३ मध्ये मिलेव्हा मारिच या गणितज्ञ आणि भौतिकशास्त्राच्या विद्यार्थिनीशी झाला आणि १९१९ मध्ये घटस्फोट झाला. त्यांना दोन मुलगे होते. नंतर त्यांनी एल्सा यांच्याशी विवाह केला. त्यांच्या वैवाहिक जीवनातील अनेक तपशील इतिहासकारांनी चिकित्सकपणे हाताळले आहेत.

त्यांच्या कार्यावरही टीका झाली आहे. काही संशोधकांनी विशेष सापेक्षता सिद्धांताच्या कल्पनांसाठी इतर शास्त्रज्ञांचे योगदान असल्याचे म्हटले आहे. त्यांनी स्वतः सुरुवातीला विश्वाच्या स्थिरतेसाठी एक गणितीय पद मांडले होते, जे नंतर त्यांनी काढून टाकले. या निर्णयाला अनेकदा त्यांची "मोठी चूक" म्हटले जाते, तर काही शास्त्रज्ञांच्या मते ते पद आजच्या संशोधनात पुन्हा महत्त्वाचे ठरले आहे.

वारसा आणि निधन

आइनस्टाइन यांच्या कार्याचा वारसा भौतिकशास्त्राच्या पलीकडे गेला आहे. त्यांचे नाव वैज्ञानिक प्रतिभेचा पर्यायी शब्द बनला आहे. प्रकाशविद्युत परिणामातून सौरऊर्जा तंत्रज्ञानाचा विकास झाला. सापेक्षता सिद्धांताचा उपयोग उपग्रहांतील स्थाननिर्धारण प्रणालींमध्ये होतो. २०१५ मध्ये गुरुत्वीय तरंगांचा शोध लागल्यावर त्यांच्या सिद्धांताची पुन्हा एकदा पुष्टी झाली.

आंतरराष्ट्रीय सहकार्य

आइनस्टाइन यांचा अनेक देशांतील शास्त्रज्ञांशी नियमित पत्रव्यवहार होता. १९२४ मध्ये भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ सत्येंद्रनाथ बोस यांनी त्यांना आपला शोधनिबंध पाठवला आणि त्यातून पुढे बोस-आइनस्टाइन संख्याशास्त्राचा विकास झाला. १९३० मध्ये कवी रवींद्रनाथ टागोर यांच्याशी त्यांची भेट झाली आणि त्या चर्चेची नोंद आजही अभ्यासक वापरतात. या देवाणघेवाणीमुळे विज्ञान हे देशांच्या सीमांपलीकडील ज्ञान आहे, हे स्पष्ट होते.

त्यांनी शांतता, शिक्षण आणि नागरी हक्क यांविषयीही लेखन केले. अनेक देशांतील विद्यापीठांनी त्यांना मानद पदव्या दिल्या. आजही त्यांचे लेख आणि पत्रे वैज्ञानिक विचाराचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे संदर्भ मानले जातात.

१९५५ मध्ये प्रिन्स्टन येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या इच्छेनुसार त्यांच्यावर कोणतेही मोठे स्मारक उभारले गेले नाही आणि अंत्यसंस्काराच्या वेळी केवळ जवळचे लोक उपस्थित होते. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या मेंदूचे जतन करून त्यावर संशोधन झाले, परंतु त्यातून कोणतेही निश्चित निष्कर्ष निघाले नाहीत, असे संशोधकांनी नमूद केले आहे. त्यांच्या नावाने अनेक पुरस्कार, शिष्यवृत्ती आणि संशोधन संस्था आहेत. त्यांची कार्यालये आणि घरे आज संग्रहालये म्हणून जपली गेली आहेत. विज्ञानाच्या इतिहासातील त्यांचे स्थान आजही वादातीत मानले जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६