हरित क्रांती

हरित क्रांती म्हणजे १९६० च्या दशकात भारतीय शेतीत झालेला मोठा बदल. जास्त उत्पादन देणाऱ्या बियाण्यांचा, खतांचा आणि सिंचनाचा वापर वाढल्यामुळे गव्हाचे व तांदळाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात वाढले. या बदलामुळे भारत अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण होण्याकडे वळला.

माहिती

तपशील	माहिती
प्रकार	शेती विकास कार्यक्रम
सुरुवात (वर्ष)	१९६० चे दशक
प्रमुख कार्यक्रम	नवीन कृषी तंत्रज्ञान कार्यक्रम
संबंधित संस्था	भारतीय कृषी संशोधन परिषद, कृषी मंत्रालय
नियामक	केंद्र व राज्य सरकारे
प्रमुख व्यक्ती	एम. एस. स्वामीनाथन, नॉर्मन बोरलॉग
उद्दिष्ट	अन्नधान्य उत्पादन वाढवणे
कार्यक्षेत्र	मुख्यतः पंजाब, हरियाणा, पश्चिम उत्तर प्रदेश
प्रमुख पिके	गहू आणि तांदूळ

तक्त्यातील वर्षे कार्यक्रमाच्या सुरुवातीच्या काळाशी संबंधित आहेत. उत्पादनाचे वार्षिक आकडे दरवर्षी बदलत असल्याने ते येथे दिलेले नाहीत.

पार्श्वभूमी

१९५० आणि १९६० च्या दशकात भारताला अन्नधान्यासाठी परदेशांवर अवलंबून राहावे लागत होते. दुष्काळ आणि कमी उत्पादन यांमुळे अन्नटंचाईची भीती सतत असायची.

या समस्येवर उपाय म्हणून जास्त उत्पादन देणाऱ्या बियाण्यांचा वापर करण्याची कल्पना पुढे आली. मेक्सिको येथून गव्हाच्या सुधारित वाणांची आयात करण्यात आली आणि तज्ज्ञांचे सहकार्य घेतले गेले.

उद्दिष्टे

या कार्यक्रमाचे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे कमी जमिनीत अधिक अन्नधान्याचे उत्पादन घेणे. दुसरे उद्दिष्ट म्हणजे अन्नधान्याच्या आयातीवरील अवलंबित्व कमी करणे.

शेतकऱ्यांना सुधारित बियाणे, खते, कीटकनाशके आणि सिंचनाची सोय पुरवण्यावर भर दिला गेला. पिकांना योग्य भाव मिळावा यासाठी धान्य खरेदीची व्यवस्थाही मजबूत करण्यात आली.

अंमलबजावणी

१९६० च्या दशकाच्या मध्यात नवीन कृषी तंत्रज्ञान कार्यक्रम सुरू करण्यात आला. त्यात सुधारित बियाणे, रासायनिक खते आणि पाण्याच्या व्यवस्थापनाचा एकत्रित वापर शिकवला गेला.

विहिरी व कालव्यांमधून सिंचनाची सोय वाढवण्यात आली आणि शेतकऱ्यांना कर्ज व अनुदान दिले गेले. कृषी संशोधन संस्थांनी नवीन वाण विकसित करून त्यांचा प्रसार केला.

या काळात कृषी विद्यापीठे व संशोधन केंद्रे स्थापन करण्यात आली आणि गावागावांत प्रात्यक्षिके दाखवली गेली. शेतकऱ्यांना सुधारित बियाणे सहज मिळावी यासाठी पुरवठा व्यवस्थाही उभारण्यात आली.

परिणाम

गहू आणि तांदळाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात वाढले आणि देशात अन्नधान्याचा साठा निर्माण झाला. अन्नटंचाईची तीव्रता कमी झाली आणि आयातीवरील अवलंबित्व घटले.

शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढले आणि ग्रामीण भागात खरेदीक्षमता वाढली. काही राज्यांतील शेती अधिक आधुनिक बनली आणि शेतीशी संबंधित उद्योगही वाढले.

टीका आव्हाने

हरित क्रांतीचा लाभ मुख्यतः पंजाब, हरियाणा आणि पश्चिम उत्तर प्रदेश या भागांना मिळाला. पूर्व भारत आणि दुर्गम भाग मागे राहिले, अशी टीका होते.

अतिरिक्त खते व कीटकनाशके यांच्या वापरामुळे जमीन आणि पाणी यांचे प्रदूषण वाढले. भूजल पातळी घटल्याची समस्या निर्माण झाली आणि एकाच पिकावर अवलंबून राहण्याचा धोका वाढला. मोठ्या शेतकऱ्यांना जास्त फायदा झाल्याने असमानताही वाढली.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६