कॅस्पियन समुद्र

कॅस्पियन समुद्र हा जगातील सर्वात मोठा बंदिस्त जलाशय आहे. त्याचे पृष्ठभाग क्षेत्रफळ सुमारे ३,७१,००० चौरस किलोमीटर असल्याचे सर्वसाधारणपणे नमूद केले जाते; काही स्रोतांमध्ये गाराबोगाझकोल हे खारट लॅगून वगळून किंवा समाविष्ट करून ३,८६,००० ते ३,८९,००० चौरस किलोमीटरपर्यंतचे आकडे दिले जातात. त्याची कमाल खोली सुमारे १,०२५ मीटर आहे. समुद्राची पातळी सुमारे २७ ते २८ मीटर समुद्रसपाटीच्या खाली आहे. पाण्याची खारटपणा सुमारे १२ ग्राम प्रतिलिटर इतकी असून ती सागरी पाण्याच्या सुमारे एक तृतीयांश आहे. कॅस्पियन हा पूर्णपणे बंदिस्त खोरे असल्याने त्याला कोणताही महासागराशी थेट संबंध नाही.

माहिती

कॅस्पियन समुद्र युरोप व आशियाच्या सीमेवर, कॉकेशस पर्वतांच्या पूर्वेस आणि मध्य आशियाच्या मैदानांच्या पश्चिमेस आहे. त्याचा उत्तर-दक्षिण विस्तार सुमारे १,०३० ते १,२०० किलोमीटर आणि कमाल रुंदी सुमारे ४३५ किलोमीटर आहे. किनारपट्टीची लांबी सुमारे ७,००० किलोमीटर इतकी मोजली जाते.

समुद्राच्या उत्तरेकडील भाग उथळ आहे, तर मध्य व दक्षिण भागात खोल खोरे आहेत. वोल्गा नदी ही यात येणारी सर्वात मोठी नदी असून एकूण आवकचा मोठा हिस्सा तिचा आहे. उरल, कुरा व तेरेक या नद्याही महत्त्वाच्या आहेत.

पाच किनारी देश

कॅस्पियन समुद्राच्या किनाऱ्याला पाच देश लागतात — कझाकस्तान, रशिया, तुर्कमेनिस्तान, इराण आणि अझरबैजान. या पाच देशांमध्ये सागरी सीमा, जलक्षेत्राचे वाटप आणि तळातील संसाधनांचे हक्क यांवरून अनेक दशके चर्चा चालू आहे.

पाण्याच्या पातळीतील बदलांमुळे किनाऱ्याची रेषा सतत बदलते. पातळी घटल्यास उथळ भाग कोरडे होतात आणि त्यामुळे मासेमारी व बंदरे यांवर परिणाम होतो. या समस्येवर तिन्ही बाजूंच्या सहकार्याने देखरेख यंत्रणा उभारण्याची गरज व्यक्त केली जाते.

तेल आणि वायू

कॅस्पियन खोऱ्यात तेल व नैसर्गिक वायूचे मोठे साठे आहेत. अझरबैजानमधील बाकू परिसरात एकोणिसाव्या शतकापासून तेल उत्पादन सुरू आहे. कझाकस्तानमधील किनाऱ्यावरील आणि सागरी क्षेत्रांतील साठेही मोठे आहेत.

तेल वायू उत्पादनामुळे या प्रदेशाचे जागतिक ऊर्जा व्यापारात महत्त्व वाढले आहे. उत्पादन वाढीसाठी पाइपलाइनचे जाळे उभारले गेले आहे. मात्र तेलगळती व प्रदूषणामुळे सरोवराच्या परिसंस्थेवर गंभीर परिणाम होण्याचा धोका असतो.

स्टर्जन मासे

कॅस्पियन समुद्र स्टर्जन माशांसाठी जगभर प्रसिद्ध आहे. स्टर्जनच्या अनेक प्रजाती येथे आढळतात आणि त्यांच्या अंड्यांपासून तयार होणारा कॅव्हियार हा महागडा खाद्यपदार्थ जगभर निर्यात होतो.

अतिमासेमारी, नद्यांवरील धरणे आणि प्रदूषण यामुळे स्टर्जनची संख्या झपाट्याने घटली आहे. अनेक प्रजाती धोक्यात असल्याचे जाहीर करण्यात आले आहे. संवर्धनासाठी मासेमारीवर बंदी, कृत्रिम प्रजनन केंद्रे आणि सीमापार सहकार्य यांवर भर दिला जात आहे.

जीवसृष्टी

कॅस्पियन समुद्रात सीलची एक स्थानिक प्रजाती आढळते. या सीलची संख्या गेल्या काही दशकांत मोठ्या प्रमाणात घटल्याचे नोंदवले गेले आहे. कारणे म्हणून रोग, प्रदूषण व अन्नसाखळीतील बदल यांचा उल्लेख केला जातो.

समुद्राच्या उत्तरेकडील उथळ भागात हिवाळ्यात बर्फ तयार होतो. तेथील परिसंस्था बर्फाच्या निर्मितीवर अवलंबून असते. उन्हाळ्यात किनाऱ्याजवळ पाण्याचे तापमान वाढते आणि शैवालांची वाढ होते.

वैशिष्ट्य	तपशील
पृष्ठभाग क्षेत्रफळ	सुमारे ३,७१,००० चौरस किमी
कमाल खोली	सुमारे १,०२५ मीटर
सरासरी खोली	सुमारे २११ मीटर
पाण्याचे प्रमाण	सुमारे ७८,२०० घन किमी
खारटपणा	सुमारे १२ ग्राम प्रतिलिटर
किनारी देश	कझाकस्तान, रशिया, तुर्कमेनिस्तान, इराण, अझरबैजान

पर्यावरण

कॅस्पियन समुद्राला मोठ्या प्रमाणात नद्यांचे पाणी मिळते, त्यामुळे त्याची पातळी हवामान व पाणीवापरावर अवलंबून असते. वरील भागातील पाणी वापर वाढल्यास समुद्राची पातळी घटू शकते. हे बदल किनाऱ्यावरील वस्त्या, बंदरे व मासेमारी यांना थेट प्रभावित करतात.

जलप्रदूषण, आक्रमक प्रजातींचा प्रसार आणि अधिवासाचा ऱ्हास हे प्रमुख धोके आहेत. किनाऱ्यावरील आर्द्र प्रदेश पक्ष्यांच्या स्थलांतरासाठी महत्त्वाचे ठरतात. पाच देशांनी संयुक्त पर्यावरणीय कार्यक्रमांतर्गत देखरेख व संशोधनासाठी सहकार्य वाढवणे आवश्यक आहे.

वाहतूक आणि व्यापार

कॅस्पियन समुद्र हा पाच देशांना जोडणारा महत्त्वाचा जलमार्ग आहे. वोल्गा नदी व डॉन नदी यांना जोडणाऱ्या कालव्यांमार्फत कॅस्पियनचा संबंध काळ्या समुद्र व बाल्टिक समुद्राशी जोडला गेला आहे. या मार्गांमुळे उत्तर युरोप व मध्य आशिया यांतील मालवाहतूक सुलभ होते.

बाकू, माखाचकाला, अक्ताउ व तुर्कमेनबाशी ही किनाऱ्यावरील प्रमुख बंदरे आहेत. या बंदरांमधून तेल, धान्य, लाकूड व इतर मालाची वाहतूक होते. उत्तर-दक्षिण वाहतूक कॉरिडॉरसारख्या प्रकल्पांमुळे या मार्गाचे महत्त्व आणखी वाढण्याची शक्यता आहे. मात्र हिवाळ्यात उत्तरेकडील भागात बर्फ जमा झाल्याने वाहतूक काही काळ बंद पडते.

भौगोलिक विभाग

कॅस्पियन समुद्राचे उत्तर, मध्य व दक्षिण असे तीन भाग केले जातात. उत्तरेकडील भाग सर्वात उथळ असून तेथील खोली काही मीटरपर्यंतच असते. या भागात वोल्गाचे गोडे पाणी मिसळल्याने खारटपणा कमी होतो.

मध्य भागात खोली वाढते आणि दक्षिण भागात सर्वात खोल खोरे आहे. या भागातील तळ समुद्रसपाटीपासून खूप खाली आहे. उत्तरेकडील उथळ भागात हिवाळ्यात बर्फ तयार होतो, तर दक्षिणेकडील भागात उन्हाळ्यात पाण्याचे तापमान जास्त होते.

खारटपणा आणि पाण्याची पातळी

कॅस्पियनची खारटपणा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे वाढते. वोल्गाच्या गोड्या पाण्यामुळे उत्तरेकडील भागात खारटपणा कमी राहतो. दक्षिणेकडील भागात बाष्पीभवन जास्त असल्याने पाणी अधिक खारट होते.

समुद्राची पातळी नद्यांच्या आवकेवर व बाष्पीभवनावर अवलंबून असते. गेल्या काही दशकांत पातळीत चढउतार दिसून आले आहेत. पातळी घटल्यास किनाऱ्यावरील उथळ भाग कोरडे होतात आणि त्याचा परिणाम मासेमारी व बंदरांवर होतो.

संशोधन

कॅस्पियनच्या पाण्याच्या रसायनशास्त्राचा अभ्यास महत्त्वाचा आहे. संशोधक तापमान, खारटपणा व प्रदूषकांचे प्रमाण नियमितपणे मोजतात. या माहितीवरून परिसंस्थेच्या आरोग्याचा अंदाज लावला जातो.

कॅस्पियन समुद्राच्या तळात तेल व वायूच्या व्यतिरिक्त इतर खनिजेही आहेत. किनाऱ्यावरील खारट भागांतून मीठ काढले जाते आणि ते स्थानिक उद्योगांना पुरवले जाते.

समुद्राच्या पाण्याची पातळी व खारटपणा यांचा अभ्यास हवामान बदलाच्या संदर्भात महत्त्वाचा ठरतो. उपग्रहीय निरीक्षणांमुळे किनाऱ्याच्या बदलत्या रेषेचा मागोवा घेणे सोपे झाले आहे आणि त्यावरून धोरणे ठरवली जातात.

जलवाहतूक मार्ग

कॅस्पियनमधील जलमार्ग पाचही देशांना जोडतात आणि मालवाहतुकीसाठी वापरले जातात. या मार्गांच्या सुरक्षेसाठी प्रादेशिक सहकार्य आवश्यक आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६