रशिया

रशिया हा क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने जगातील सर्वात मोठा देश आहे. देशाचे क्षेत्रफळ सुमारे १ कोटी ७१ लाख चौरस किलोमीटर असून तो पूर्व युरोप ते उत्तर आशियापर्यंत पसरलेला आहे. रशियामध्ये अकरा वेळ क्षेत्रे आहेत आणि देश दोन खंडांत विभागलेला आहे. देशाची राजधानी मॉस्को असून लोकसंख्या सुमारे १४.४ कोटी आहे. चलन रुबल असून अधिकृत भाषा रशियन आहे. रशियाकडे तेल, वायू, खनिजे आणि वनसंपत्ती यांचा मोठा साठा आहे. २० व्या शतकातील सोव्हिएत संघाचा वारसा देशाच्या राजकीय व आर्थिक स्वरूपावर आजही प्रभाव टाकतो.

माहिती

रशिया हे संघराज्य असलेले प्रजासत्ताक आहे आणि त्यात अनेक प्रजासत्ताके, प्रदेश व क्षेत्रे यांचा समावेश होतो. राष्ट्राध्यक्षांकडे मोठे अधिकार असतात आणि ते लष्कराचे सर्वोच्च प्रमुख असतात. संसदेला दोन सभागृहं आहेत आणि पंतप्रधान सरकारचे प्रमुख असतात. देशात अनेक भाषिक व धार्मिक अल्पसंख्याक राहतात; रशियन भाषा सर्वत्र वापरली जाते. ख्रिश्चन परंपरा, विशेषतः ऑर्थोडॉक्स शाखा, तसेच इस्लाम धर्माचे पालन करणारा मोठा समुदाय देशात आहे.

बाब	तपशील
राजधानी	मॉस्को
अधिकृत भाषा	रशियन
चलन	रुबल
क्षेत्रफळ	सुमारे १.७१ कोटी चौरस किमी
लोकसंख्या	सुमारे १४.४ कोटी
वेळ क्षेत्रे	११
सर्वोच्च शिखर	एल्ब्रुस (५,६४२ मीटर)

रशियाच्या पश्चिमेस युरोपीय मैदाने आणि पूर्वेस सायबेरियाचा विशाल प्रदेश आहे. उरल पर्वतरांग युरोप व आशिया यांची पारंपरिक सीमा मानली जाते. सायबेरियातील बराचसा भाग कायम गोठलेला किंवा अतिशय थंड असून तेथे लोकसंख्या विरळ आहे. वोल्गा, ओब, येनिसे आणि लेना या मोठ्या नद्या देशाच्या आंतरभागातून वाहतात. बैकाल सरोवर हे जगातील सर्वात खोल गोड्या पाण्याचे सरोवर मानले जाते. उत्तरेकडील किनारपट्टी आर्क्टिक महासागराला लागून असल्याने तेथील बंदरे वर्षभरात फार काळ बर्फमुक्त राहत नाहीत. पूर्वेकडील भागात ज्वालामुखी व भूकंपप्रवण क्षेत्रे असून तेथे नैसर्गिक आपत्तींचा धोका अधिक आहे.

इतिहास

पूर्व स्लाव्ह लोकांच्या वसाहतींपासून रशियाचा उदय झाला आणि कीव्ह हे सुरुवातीचे महत्त्वाचे केंद्र होते. १३ व्या शतकात मंगोलांच्या आक्रमणामुळे राजकीय सत्ता विखुरली गेली. त्यानंतर मॉस्कोचे स्थान बळकट होत गेले आणि तेथील राज्यकर्त्यांनी आसपासचे प्रदेश आपल्या अधिकाराखाली आणले. १७ व्या शतकात रोमानोव्ह घराण्याची सत्ता सुरू झाली. पीटर द ग्रेट यांनी पाश्चात्त्य पद्धतीचे तंत्रज्ञान, शिक्षण व प्रशासन स्वीकारले आणि साम्राज्याचा विस्तार केला. कॅथरीन द ग्रेट यांच्या काळात साम्राज्य अधिक मजबूत झाले. १८६१ मध्ये दास्यत्वाचे उच्चाटन झाले, मात्र सामाजिक असमानता टिकून राहिली.

सोव्हिएत काळ

१९१७ मध्ये क्रांतीनंतर झारशाहीचा अंत झाला आणि काही वर्षांतच सोव्हिएत संघाची स्थापना झाली. नवीन व्यवस्थेत उद्योग व जमीन सरकारी मालकीखाली आणल्या गेल्या आणि केंद्रीकृत नियोजनाच्या आधारे विकासाचे प्रयत्न झाले. १९२० ते १९४० या काळात जड उद्योग व पायाभूत सुविधांवर मोठी गुंतवणूक झाली. दुसऱ्या महायुद्धात सोव्हिएत संघावर मोठा हल्ला झाला आणि त्यात देशाची प्रचंड हानी झाली; तरी शेवटी नाझी जर्मनीचा पराभव करण्यात सोव्हिएत सैन्याची निर्णायक भूमिका राहिली. युद्धानंतर अमेरिकेसोबतच्या स्पर्धेमुळे शीतयुद्ध सुरू झाले आणि अंतराळ संशोधन व सैन्यबळ यांवर मोठा खर्च झाला. १९८० च्या दशकात आर्थिक मंदी व सुधारणांचा प्रयत्न यांमुळे व्यवस्थेवरील ताण वाढला.

१९९१ नंतर

१९९१ मध्ये सोव्हिएत संघाचे विघटन झाले आणि रशिया स्वतंत्र देश बनला. पुढील दशकात खासगीकरण व बाजार अर्थव्यवस्थेकडे वळण्याची प्रक्रिया झपाट्याने झाली, मात्र त्यातून उत्पन्नातील असमानता वाढली. १९९८ मध्ये आर्थिक संकट आले आणि बँकिंग व्यवस्थेवर परिणाम झाला. २००० नंतर तेल व वायूच्या वाढत्या किमतींमुळे अर्थव्यवस्था स्थिरावली आणि सरकारने केंद्रीकरणाकडे कल वाढवला. २०१४ नंतर पाश्चात्त्य देशांशी संबंध बिघडले आणि अनेक निर्बंध लागू झाले. २०२२ मध्ये युक्रेनवरील लष्करी कारवाईनंतर निर्बंध अधिक कडक झाले आणि आर्थिक देवाणघेवाणीत मोठे बदल झाले.

नैसर्गिक संपत्ती

रशियाकडे जगातील सर्वात मोठ्या नैसर्गिक संपत्ती साठ्यांपैकी काही साठे आहेत. नैसर्गिक वायू आणि तेलाच्या निर्यातीत देश जगातील आघाडीच्या देशांमध्ये मोजला जातो. निकेल, पॅलेडियम, लोह आणि इतर खनिजांचे मोठे उत्पादन होते. देशाचा मोठा भाग जंगलांनी व्यापलेला असल्याने लाकूड व कागद उद्योगाला आधार मिळतो. नद्यांवरील जलविद्युत प्रकल्प आणि अणुऊर्जा केंद्रे वीजपुरवठ्याचा महत्त्वाचा भाग आहेत. या संपत्तीमुळे देशाचे अर्थशास्त्र संसाधनांच्या किमतींवर अवलंबून राहिले आहे.

अर्थव्यवस्था

रशियाची अर्थव्यवस्था ऊर्जा, खाणकाम, धातू उत्पादन आणि शेती यांवर मोठ्या प्रमाणात आधारित आहे. शस्त्रास्त्र व अवकाश तंत्रज्ञान ही क्षेत्रेही महत्त्वाची आहेत. मोठ्या शहरांमध्ये सेवा व माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्र वाढले असले तरी देशाच्या अंतर्भागातील विकास मंद आहे. लोकसंख्येचे केंद्रीकरण पश्चिम भागात अधिक असल्याने सायबेरियातील संसाधने उपयोगात आणण्यासाठी मोठ्या गुंतवणुकीची गरज असते. आयात केलेल्या वस्तूंवरील अवलंबन आणि तंत्रज्ञानातील मर्यादा यांमुळे औद्योगिक विविधीकरणाची गरज अधिकाधिक जाणवते. शेती क्षेत्र मोठे असून धान्य निर्यातीत देश आघाडीवर आहे.

संस्कृती

रशियन संस्कृतीत साहित्याचे स्थान विशेष मोलाचे आहे. कादंबरी, कविता आणि नाट्य या प्रकारांतील लेखन जगभर अनुवादित झाले आहे. बॅले नृत्य आणि शास्त्रीय संगीत यांची परंपरा जागतिक स्तरावर ओळखली जाते. ऑर्थोडॉक्स देऊळांची स्थापत्यकला आणि चित्रकला ही सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वाचा भाग आहे. हिवाळ्यातील सण व लोकसंगीत यांना ग्रामीण भागांत आजही महत्त्व आहे. अनेक ऐतिहासिक स्थळे युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट आहेत. वैज्ञानिक संशोधनाचीही मोठी परंपरा असून अंतराळ कार्यक्रम व अणुसंशोधन या क्षेत्रांत देशाने स्वतःची क्षमता उभी केली आहे.

आव्हाने

रशियासमोरील सर्वात मोठे आव्हान लोकसंख्या घटणे आणि वयस्कर होणे आहे. देशाच्या विशालतेमुळे दळणवळण व सेवा पोहोचवण्याचा खर्च मोठा होतो. अर्थव्यवस्थेचे संसाधनांवरील अवलंबन आणि निर्बंधांमुळे तंत्रज्ञान व भांडवल उपलब्धतेवर मर्यादा येतात. पर्यावरणाच्या दृष्टीने सायबेरियातील बर्फ व जंगलांवरील हवामान बदलाचा परिणाम चिंतेचा विषय आहे. या सर्व बाबींमुळे दीर्घकालीन धोरणात्मक निर्णयांची गरज निर्माण होते. आरोग्यसेवा व शिक्षणाच्या उपलब्धतेत शहरी व ग्रामीण भागांत फरक टिकून आहे. नवीन उद्योग उभारण्यासाठी दुर्गम भागांत विशेष आर्थिक क्षेत्रे तयार केली गेली आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६