दादासाहेब फाळके पुरस्कार

दादासाहेब फाळके पुरस्कार भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वोच्च सन्मान आहे. हा पुरस्कार भारत सरकारच्या माहिती व प्रसारण मंत्रालयाच्या अंतर्गत दिला जातो. तो १९६९ मध्ये सुरू झाला. त्याच वर्षी देविका राणी यांना पहिला पुरस्कार मिळाला. पुरस्काराचे नाव धुंडीराज गोविंद फाळके उर्फ दादासाहेब फाळके यांच्या नावावर आहे. त्यांनी १९१३ मध्ये भारतातील पहिला पूर्ण लांबीचा चित्रपट 'राजा हरिश्चंद्र' दिग्दर्शित केला.

माहिती

तपशील	माहिती
पुरस्काराचे नाव	दादासाहेब फाळके पुरस्कार
सुरुवात	१९६९
पहिले विजेते	देविका राणी (१९६९)
देणारे	भारत सरकार, माहिती व प्रसारण मंत्रालय
रोख रक्कम	१० लाख रुपये
इतर वस्तू	स्वर्ण कमळ पदक आणि शाल
कोणत्या कारणासाठी	भारतीय चित्रपटाच्या वाढीस व विकासाला उल्लेखनीय योगदान
कोण पात्र	चित्रपटाच्या कोणत्याही क्षेत्रातील कलाकार, तंत्रज्ञ किंवा निर्माता
निवड	चित्रपटसृष्टीतील ज्येष्ठ व्यक्तींची समिती
कधी दिला जातो	राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार समारंभात

हा पुरस्कार आयुष्यभराच्या कामगिरीचा गौरव करतो. एखाद्या व्यक्तीच्या एका चित्रपटासाठी हा पुरस्कार दिला जात नाही. त्याच्या दीर्घकालीन योगदानाचा विचार केला जातो.

इतिहास

१९६९ मध्ये दादासाहेब फाळके यांच्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने हा पुरस्कार सुरू करण्यात आला. फाळके यांचा जन्म १८७० मध्ये आणि मृत्यू १९४४ मध्ये झाला. त्यांच्या निधनानंतर पंचवीस वर्षांनी हा सन्मान सुरू झाला.

पहिला पुरस्कार देविका राणी यांना मिळाला. त्यानंतर नौशाद, सत्यजित रे, राज कपूर, लता मंगेशकर, दिलीप कुमार, देव आनंद, यश चोप्रा, गुलजार, शशी कपूर, मनोज कुमार, विनोद खन्ना, अमिताभ बच्चन आणि रजनीकांत अशा अनेक दिग्गजांना हा सन्मान मिळाला. २०२६ मध्ये ७२ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार समारंभात २०२४ साठीचा दादासाहेब फाळके पुरस्कार ज्येष्ठ कन्नड अभिनेते अनंत नाग यांना प्रदान करण्यात आला. राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी गुजरातमधील एकता नगर येथे त्यांचा सन्मान केला.

हा पुरस्कार राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांचा भाग मानला जातो. मात्र त्याची निवडप्रक्रिया वेगळी आहे. इतर पुरस्कारांसाठी चित्रपट पाठवले जातात, यासाठी कोणतीही नोंदणी केली जात नाही.

निवड कशी होते

या पुरस्कारासाठी कोणी अर्ज करत नाही. सरकार चित्रपटसृष्टीतील ज्येष्ठ व प्रतिष्ठित व्यक्तींची विशेष समिती नेमते. ही समिती गेल्या काही दशकांतील योगदानाचा विचार करून एक नाव शिफारस करते.

समिती दिग्दर्शक, अभिनेता, निर्माता, संगीतकार, पटकथालेखक, छायालेखक, संपादक आणि तंत्रज्ञ अशा कोणत्याही क्षेत्रातील व्यक्तीचा विचार करू शकते. भाषा, प्रदेश किंवा चित्रपटाचा प्रकार यांचे बंधन नाही.

शिफारस माहिती व प्रसारण मंत्रालयाकडे जाते. तेथून मान्यता मिळाल्यावर नाव जाहीर होते. पुरस्काराची घोषणा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांच्या घोषणेसोबत होते.

पुरस्काराचे स्वरूप

पुरस्कारात स्वर्ण कमळाचे पदक आणि शाल दिली जाते. त्याबरोबर १० लाख रुपये रोख रक्कम दिली जाते.

हा पुरस्कार राष्ट्रपतींच्या हस्ते दिला जातो. समारंभाला माहिती व प्रसारण मंत्री, ज्युरी अध्यक्ष आणि चित्रपट संघटनांचे प्रतिनिधी उपस्थित असतात. समारंभ सहसा नवी दिल्लीत होतो.

महत्त्व

भारतीय चित्रपटसृष्टीत हा सन्मान आयुष्यभराच्या कामाची राष्ट्रीय मान्यता मानला जातो. अभिनेता, दिग्दर्शक, संगीतकार अशा सर्वच क्षेत्रांतील कलाकारांना तो मिळाला आहे. मराठी, बंगाली, तमिळ, तेलुगू, कन्नड, मल्याळम आणि हिंदी चित्रपटांतील कलाकार यात आहेत.

पुरस्कारामुळे जुन्या चित्रपटांची पुन्हा चर्चा होते. नव्या पिढीला त्या कलाकारांचे काम पाहण्याची संधी मिळते. यामुळे चित्रपट इतिहास जतन होण्यास मदत होते.

फाळके यांचे योगदान

दादासाहेब फाळके यांचा जन्म १८७० मध्ये त्र्यंबकेश्वर (नाशिक जिल्हा) येथे झाला. त्यांनी १९१३ मध्ये 'राजा हरिश्चंद्र' हा भारतातील पहिला पूर्ण लांबीचा चित्रपट काढला.

या चित्रपटाने भारतीय चित्रपटसृष्टीची पायाभरणी झाली. त्यांनी अनेक मूकपट काढले आणि तंत्रज्ञानात प्रयोग केले.

त्यांच्या स्मरणार्थ हा पुरस्कार सुरू करण्यात आला. पुरस्काराच्या नावामागे त्यांच्या कामाचा आदर दिसतो.

इतर पुरस्कारांशी फरक

राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार विशिष्ट चित्रपटांना दिले जातात. दादासाहेब फाळके पुरस्कार एका व्यक्तीच्या आयुष्यभराच्या कामासाठी दिला जातो.

राष्ट्रीय पुरस्कारात स्वर्ण कमळ आणि रजत कमळ अशा दोन श्रेणी आहेत. फाळके पुरस्कारात केवळ स्वर्ण कमळ दिले जाते.

पुरस्काराची रक्कमही वेगळी आहे. फाळके पुरस्काराची रक्कम १० लाख रुपये आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

हा पुरस्कार कोण देते? भारत सरकारचे माहिती व प्रसारण मंत्रालय. तांत्रिकदृष्ट्या पुरस्काराची प्रक्रिया चित्रपट महोत्सव संचालनालयामार्फत पार पडते.

पुरस्कारासाठी अर्ज करता येतो का? नाही. यासाठी कोणतीही नोंदणी किंवा अर्ज मागवला जात नाही. समिती स्वतः योग्य व्यक्तीची निवड करते.

रक्कम किती आहे? १० लाख रुपये, स्वर्ण कमळ पदक, प्रमाणपत्र, रेशमी पत्र आणि शाल.

मरणोत्तर पुरस्कार मिळतो का? होय. काही वर्षी हा पुरस्कार मरणोत्तर देण्यात आला आहे.

पुरस्काराची परंपरा

पन्नास वर्षांहून अधिक काळ हा पुरस्कार दिला जात आहे. या काळात अभिनेते, दिग्दर्शक, संगीतकार, गीतकार आणि तंत्रज्ञ अशा विविध क्षेत्रांतील व्यक्तींची निवड झाली.

प्रत्येक वर्षी निवड समिती बदलते. त्यामुळे वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील योगदानाकडे लक्ष जाते. यामुळे पुरस्काराचे स्वरूप व्यापक राहिले आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६