देव आनंद

देव आनंद हे हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वात लोकप्रिय अभिनेत्यांपैकी एक होते. त्यांचा जन्म २६ सप्टेंबर १९२३ रोजी पंजाबमधील गुरदासपूर जिल्ह्यातील शकरगढ तालुक्यात झाला. १९४६ मध्ये हम एक हैं या चित्रपटातून त्यांचे पदार्पण झाले आणि सहा दशके त्यांनी चित्रपटसृष्टीत काम केले. त्यांची शैली, केसांची रचना आणि बोलण्याची ढब यांमुळे त्यांना चिरतरुण अभिनेता म्हटले जाते.

माहिती

तक्त्यातील वर्षे चित्रपटांच्या प्रदर्शनाची आहेत. त्यांचा शेवटचा चित्रपट २०११ मध्ये प्रदर्शित झाला.

सुरुवातीचे जीवन

देव आनंद यांचे वडील पिशोरीलाल आनंद हे गुरदासपूर येथील वकील होते आणि आर्यसमाजाशी जोडलेले होते. त्यांची आई इंद्रावती होत्या. कुटुंबात अनेक भावंडे होती आणि त्यांचे भाऊ चेतन आनंद व विजय आनंद हेही चित्रपटक्षेत्रात प्रसिद्ध झाले.

शालेय शिक्षण डलहौसी येथे झाल्यानंतर त्यांनी लाहोरच्या गव्हर्नमेंट कॉलेजमधून इंग्रजी विषयात पदवी घेतली. काही काळ त्यांनी रोजगार हमालीच्या कार्यालयात लिपिकाची नोकरी केली.

चित्रपट कारकीर्द

अभिनेते अशोक कुमार यांच्या ओळखीमुळे त्यांना झिद्दी (१९४८) चित्रपटात नायकाची संधी मिळाली. १९५१ मध्ये बाझी या चित्रपटाने त्यांना मोठी ओळख मिळवून दिली. या चित्रपटातील त्यांची भूमिका गुन्हेगारी विषयक चित्रपटांच्या नव्या लाटेची सुरुवात मानली जाते.

१९४९ मध्ये त्यांनी आपल्या भावासोबत नवकेतन फिल्म्स ही निर्मिती संस्था सुरू केली. पुढील दशकांत या संस्थेने अनेक प्रयोगशील चित्रपट तयार केले. १९६० आणि १९७० च्या दशकातही त्यांची लोकप्रियता कायम राहिली.

प्रमुख चित्रपट

गाइड (१९६५) हा र. कृ. नारायण यांच्या कादंबरीवर आधारित चित्रपट त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वोच्च कामगिरी मानला जातो. यात त्यांनी मार्गदर्शकाची भूमिका केली आणि तो चित्रपट हिंदी व इंग्रजी अशा दोन्ही आवृत्त्यांत तयार झाला.

ज्वेल थीफ (१९६७) मध्ये त्यांनी संशयास्पद व्यक्तीची भूमिका केली आणि जॉनी मेरा नाम (१९७०) मध्ये दुहेरी भूमिका साकारली. हरे रामा हरे कृष्णा (१९७१) हा त्यांनी दिग्दर्शित केलेला चित्रपट त्या काळातील तरुणाईच्या जीवनशैलीवर भाष्य करतो.

अभिनयाची शैली

देव आनंद यांची शैली वेगवान आणि उत्साही होती. ते संवाद पटकन बोलत आणि हावभावांमध्ये तरुणपणा ठेवत. त्यांची केसांची रचना आणि डोक्याची हालचाल या त्यांच्या ओळखीच्या खुणा बनल्या.

शहरी तरुणाची भूमिका त्यांनी सहजतेने साकारली. गुन्हेगारीपासून प्रणयपटापर्यंत अनेक विषयांत त्यांनी काम केले आणि प्रत्येक ठिकाणी त्यांची स्वतःची शैली दिसली.

पुरस्कार आणि सन्मान

चित्रपटसृष्टीतील योगदानासाठी त्यांना २००२ सालचा दादासाहेब फाळके पुरस्कार मिळाला. भारत सरकारने २००१ मध्ये त्यांना पद्मभूषण देऊन गौरवले. फिल्मफेअर पुरस्कार त्यांना चार वेळा मिळाले, त्यात दोन सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचे पुरस्कार होते.

वारसा

देव आनंद यांनी निर्माता आणि दिग्दर्शक म्हणूनही चित्रपटसृष्टीला दिशा दिली. नवकेतनच्या माध्यमातून नवीन तंत्रे आणि विषय स्वीकारण्याची परंपरा त्यांनी सुरू केली.

वयाच्या शेवटपर्यंत ते नवीन चित्रपटांची योजना करत होते. २०११ मध्ये लंडन येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या चित्रपटांतील गाणी आजही लोकप्रिय आहेत.

संदर्भ

1. देव आनंद — मराठी विकिपीडिया
2. Dev Anand — English Wikipedia
3. Guide (film) — English Wikipedia

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६