दिलीप कुमार

दिलीप कुमार हे हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वात महान अभिनेत्यांपैकी एक मानले जातात. त्यांचा जन्म ११ डिसेंबर १९२२ रोजी पेशावर, आताच्या पाकिस्तानातील खैबर पख्तूनख्वा प्रांतात झाला. १९४४ मध्ये झ्वर भाटा या चित्रपटातून त्यांचे पदार्पण झाले आणि पुढील तीन दशके त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीवर अधिराज्य गाजवले. संवादफेकीतील संयम आणि भावनांचे सूक्ष्म चित्रण यासाठी ते ओळखले जातात.

माहिती

तपशील	माहिती
पूर्ण नाव	मुहम्मद युसूफ खान (पडद्यावरील नाव दिलीप कुमार)
जन्म	११ डिसेंबर १९२२, पेशावर (आताचे पाकिस्तान)
निधन	७ जुलै २०२१, मुंबई
कार्यक्षेत्र	हिंदी चित्रपट
सक्रिय वर्षे	१९४४ ते १९९८
प्रमुख चित्रपट	अंदाज (१९४९), देवदास (१९५५), मुघले आझम (१९६०), गंगा जमुना (१९६१), राम और श्याम (१९६७), शक्ती (१९८२)
पुरस्कार	आठ वेळा फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता, दादासाहेब फाळके पुरस्कार (१९९४), पद्मविभूषण (२०१५)
जोडीदार	सायरा बानू, अभिनेत्री
राष्ट्रीयत्व	भारतीय

तक्त्यातील वर्षे चित्रपटांच्या प्रदर्शनाची आहेत. सक्रिय वर्षे त्यांच्या शेवटच्या चित्रपटापर्यंतची आहेत.

सुरुवातीचे जीवन

दिलीप कुमार यांचे मूळ नाव मुहम्मद युसूफ खान होते. त्यांचे वडील फळांचा व्यापार करत होते आणि कुटुंब पेशावरच्या किस्सा खवानी बाजारात राहत होते. कुटुंबात अनेक भावंडे होती आणि आर्थिक परिस्थिती सामान्य होती.

१९३० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात ते मुंबईत आले आणि काही काळ कापडाच्या दुकानात काम केले. बॉम्बे टॉकीजच्या एका अधिकाऱ्याच्या ओळखीमुळे त्यांना चित्रपटात संधी मिळाली. देविका राणी यांच्या सुचनेनुसार त्यांनी दिलीप कुमार हे नाव धारण केले.

चित्रपट कारकीर्द

पहिले काही चित्रपट यशस्वी झाले नाहीत. १९४७ मध्ये जुगनू आणि १९४८ मध्ये शहीद या चित्रपटांनी त्यांना यश मिळवून दिले. १९४९ मध्ये अंदाज चित्रपटातील त्यांची भूमिका लोकप्रिय ठरली आणि ते आघाडीचे नायक बनले.

१९५० च्या दशकात त्यांनी शोकांतिका आणि नाट्यमय भूमिकांची मालिकाच केली. देवदास (१९५५) आणि मुघले आझम (१९६०) या चित्रपटांतील भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वोच्च मानल्या जातात. १९६० च्या दशकानंतर त्यांनी दुहेरी भूमिका असलेले चित्रपट आणि विनोदी भूमिकाही स्वीकारल्या.

प्रमुख चित्रपट

मुघले आझम मध्ये त्यांनी सलीम राजकुमाराची भूमिका केली आणि तो चित्रपट मोठा यशस्वी ठरला. गंगा जमुना (१९६१) मध्ये त्यांनी निर्माता आणि अभिनेता अशा दोन्ही भूमिका सांभाळल्या.

राम और श्याम (१९६७) मध्ये त्यांनी दोन पूर्णपणे वेगळ्या व्यक्तिरेखा साकारल्या आणि विनोदी अभिनयाची क्षमता दाखवली. शक्ती (१९८२) मध्ये त्यांची अमिताभ बच्चन यांच्यासोबतची भूमिका प्रसिद्ध आहे. १९९८ मध्ये किला हा त्यांचा शेवटचा चित्रपट होता.

अभिनयाची शैली

दिलीप कुमार यांनी हिंदी चित्रपटात पद्धतशीर अभिनयाची परंपरा सुरू केली असे मानले जाते. ते पात्राचे मन समजून घेऊन त्याची देहबोली आणि आवाज घडवत. संवाद म्हणताना त्यांची धीरगंभीर आवाजाची फेक प्रेक्षकांच्या लक्षात राहिली.

शोकांतिकेतील त्यांचा अभिनय अतिशयोक्तीपासून दूर होता. यामुळे प्रेक्षकांना पात्राचे दुःख खरे वाटत असे. याच शैलीमुळे पुढील अनेक अभिनेत्यांनी त्यांना आदर्श मानले.

पुरस्कार आणि सन्मान

फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार त्यांना आठ वेळा मिळाला. १९९४ मध्ये त्यांना दादासाहेब फाळके पुरस्काराने गौरवण्यात आले. भारत सरकारने १९९१ मध्ये पद्मभूषण आणि २०१५ मध्ये पद्मविभूषण दिले.

२००० ते २००६ या काळात ते राज्यसभेचे सदस्य होते. पाकिस्तान सरकारने १९९८ मध्ये त्यांना निशान-ए-इम्तियाज हा सन्मान दिला.

वारसा

दिलीप कुमार यांनी अभिनयाला एक गंभीर कला म्हणून मान्यता मिळवून दिली. त्यांच्या कारकिर्दीने हिंदी चित्रपटातील नायकाची प्रतिमा अधिक मानवी बनवली.

१९६६ मध्ये त्यांनी अभिनेत्री सायरा बानू यांच्याशी विवाह केला. त्यांचे पेशावर येथील बालपणीचे घर पाकिस्तानने २०१४ मध्ये राष्ट्रीय वारसा स्मारक म्हणून जाहीर केले.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६