राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार

राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार भारत सरकारच्या माहिती व प्रसारण मंत्रालयाकडून दरवर्षी दिले जातात. हे पुरस्कार १९५४ मध्ये सुरू झाले. त्यावेळी त्यांना 'चित्रपटांसाठीचे राज्य पुरस्कार' असे म्हटले जात होते. पहिली पुरस्कार सोहळा १० ऑक्टोबर १९५४ रोजी नवी दिल्लीत झाला. त्यावेळी १९५३ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटांचा विचार करण्यात आला. या पुरस्कारांचे उद्दिष्ट उच्च कलात्मक व तांत्रिक दर्जाच्या चित्रपटांची निर्मिती प्रोत्साहित करणे हे आहे. पुरस्कार तीन विभागांत दिले जातात.

माहिती

तपशील	माहिती
पुरस्काराचे नाव	राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार
सुरुवात	१९५४ (१९५३ च्या चित्रपटांसाठी)
देणारे	माहिती व प्रसारण मंत्रालय
पहिला सोहळा	१० ऑक्टोबर १९५४, विज्ञान भवन, नवी दिल्ली
पहिला सर्वोत्कृष्ट चित्रपट	श्यामची आई (मराठी)
विभाग	पूर्ण लांबीचे चित्रपट, लघुपट, चित्रपटावरील लेखन
प्रमुख पदके	स्वर्ण कमळ व रजत कमळ
रोख रक्कम	३ लाख व २ लाख रुपये
लेखन विभागाची रक्कम	१ लाख रुपये
निवड	मंत्रालयाने नेमलेल्या स्वतंत्र ज्युरी
सर्वोच्च सन्मान	दादासाहेब फाळके पुरस्कार
कार्यान्वयन	सुरुवातीला चित्रपट महोत्सव संचालनालय, २०२२ पासून एनएफडीसी

१९४९ मध्ये स्थापन झालेल्या चित्रपट चौकशी समितीने 'चित्रपटांसाठी राज्य पुरस्कार' सुरू करण्याची शिफारस केली होती. त्या शिफारशीतूनच हे पुरस्कार जन्माला आले. पहिल्या वर्षी केवळ तीन विभाग होते. त्या वर्षी सात सन्मान दिले गेले.

पहिल्या सोहळ्यात 'श्यामची आई' या मराठी चित्रपटाला सर्वोत्कृष्ट पूर्ण लांबीच्या चित्रपटाचे राष्ट्रपतींचे सुवर्णपदक मिळाले. प्रल्हाद केशव अत्रे यांनी तो चित्रपट निर्माण केला आणि दिग्दर्शित केला. तो भारताचा पहिला सर्वोत्कृष्ट चित्रपट ठरला.

तीन विभाग

आज पुरस्कार तीन विभागांत विभागले आहेत. पहिला विभाग पूर्ण लांबीच्या चित्रपटांचा आहे. यात सुमारे २६ श्रेणी असतात. दुसरा विभाग लघुपट, माहितीपट, अ‍ॅनिमेशन आणि इतर लहान स्वरूपांचा आहे. यात सुमारे १६ श्रेणी आहेत.

तिसरा विभाग चित्रपटावरील लेखनाचा आहे. यात सर्वोत्कृष्ट पुस्तक आणि सर्वोत्कृष्ट चित्रपट समीक्षक अशा दोन श्रेणी आहेत. या विभागाला स्वर्ण कमळ आणि १ लाख रुपये मिळतात.

पूर्ण लांबीच्या आणि लघुपट विभागात स्वर्ण कमळासाठी ३ लाख रुपये आणि रजत कमळासाठी २ लाख रुपये दिले जातात. याबरोबर पदक आणि प्रमाणपत्रही दिले जाते.

निवड कशी होते

मंत्रालय दरवर्षी चित्रपटांच्या प्रवेशिका मागवते. मागील कॅलेंडर वर्षात प्रमाणपत्र मिळालेले चित्रपट यासाठी पात्र असतात.

पूर्ण लांबीच्या चित्रपटांसाठी दोन स्तरांची निवड प्रक्रिया आहे. ही पद्धत ५७ व्या पुरस्कार सोहळ्यापासून सुरू झाली. पहिल्या टप्प्यात पाच प्रादेशिक पॅनेल देशभरातील प्रवेशिकांमधून निवड करतात. दुसऱ्या टप्प्यात मध्यवर्ती पॅनेल विजेते ठरवते.

लघुपट विभागासाठी आणि लेखन विभागासाठी स्वतंत्र ज्युरी नेमल्या जातात. ज्युरीत चित्रपटसृष्टीतील तज्ज्ञ, कलाक्षेत्रातील व्यक्ती आणि मानव्यशास्त्राचे अभ्यासक असतात.

भाषांनुसार पुरस्कार

पुरस्कारांचे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येक प्रमुख भाषेतील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाला सन्मान मिळतो. यामुळे छोट्या भाषांतील चित्रपटांनाही राष्ट्रीय व्यासपीठ मिळते.

मराठी, हिंदी, बंगाली, तमिळ, तेलुगू, कन्नड, मल्याळम, गुजराती, पंजाबी, ओडिया, आसामी, उर्दू आणि इतर भाषांतील चित्रपट या स्पर्धेत सहभागी होतात.

अभिनय पुरस्कारांची सुरुवात

१९५४ ते १९६६ या काळात अभिनेते आणि तंत्रज्ञांसाठी स्वतंत्र पुरस्कार नव्हते. १९६७-६८ पासून अभिनय पुरस्कार सुरू झाले.

त्या वर्षी उत्तम कुमार आणि नर्गिस यांना पहिले अभिनय पुरस्कार मिळाले. त्यानंतर दिग्दर्शन, छायालेखन, संगीत आणि संपादन अशा अनेक तांत्रिक श्रेणी वाढल्या.

कार्यान्वयन करणारी संस्था

१९७३ पासून हे पुरस्कार चित्रपट महोत्सव संचालनालय पाहत होते. २०२२ मध्ये हे संचालनालय एनएफडीसीमध्ये विलीन करण्यात आले.

आता एनएफडीसी पुरस्कारांची प्रक्रिया पार पाडते. पुरस्कार सोहळा दरवर्षी वेगवेगळ्या शहरात होतो.

महत्त्व

राष्ट्रीय पुरस्कार मिळणे ही चित्रपटसृष्टीत मोठी मान्यता मानली जाते. यामुळे चित्रपटाला प्रेक्षक वाढतात आणि देशाबाहेरही ओळख मिळते.

पुरस्कारामुळे दर्जेदार चित्रपटनिर्मितीला प्रोत्साहन मिळते. नव्या दिग्दर्शकांना आपले काम मांडण्याची संधी मिळते.

श्रेणी व पदके

स्वर्ण कमळ हे सर्वोच्च पदक आहे. ते सर्वोत्कृष्ट चित्रपट, सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेता अशा प्रमुख श्रेणींना दिले जाते. रजत कमळ इतर श्रेणींना दिले जाते.

प्रत्येक श्रेणीत पदक, प्रमाणपत्र आणि रोख रक्कम दिली जाते. रक्कम श्रेणीनुसार वेगळी असते.

विशेष उल्लेख म्हणजे 'स्पेशल मेंशन' दिले जाते. यात पदक नसते, पण प्रमाणपत्र मिळते. नव्या कलाकारांच्या उत्तम कामाला यातून प्रोत्साहन मिळते.

मराठी चित्रपटांची कामगिरी

पहिल्या वर्षीच सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा सन्मान मराठी चित्रपटाला मिळाला. त्यानंतरही अनेक मराठी चित्रपटांनी विविध श्रेणींत पुरस्कार मिळवले.

मराठी चित्रपटांना भाषेच्या श्रेणीतही सन्मान मिळतो. यामुळे मराठी चित्रपटसृष्टीला राष्ट्रीय पातळीवर ओळख मिळते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पुरस्कार कोण देते? माहिती व प्रसारण मंत्रालय.

पहिला सर्वोत्कृष्ट चित्रपट कोणता? 'श्यामची आई' हा मराठी चित्रपट, १९५४ मध्ये.

रक्कम किती आहे? स्वर्ण कमळासाठी ३ लाख आणि रजत कमळासाठी २ लाख रुपये.

चित्रपट कसा पाठवायचा? मंत्रालय दरवर्षी प्रवेशिका मागवते. मागील वर्षी प्रमाणपत्र मिळालेले चित्रपट पात्र असतात.

सोहळ्याचे स्वरूप

पुरस्कार सोहळा दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात होतो. राष्ट्रपती विजेत्यांना पदके देतात.

सोहळ्यात चित्रपटसृष्टीतील अनेक मान्यवर उपस्थित असतात. सांस्कृतिक कार्यक्रमही होतो.

काही वर्षी सोहळा दिल्लीबाहेर होतो. २०२६ चा सोहळा एकता नगर (गुजरात) येथे प्रस्तावित होता.

पुरस्कारांची संख्या

पूर्ण लांबीच्या विभागात सुमारे २६ श्रेणी आहेत. लघुपट विभागात सुमारे १६ श्रेणी आहेत.

प्रत्येक वर्षी विशेष उल्लेखही दिले जातात. त्यामुळे पुरस्कारांची एकूण संख्या बदलत असते.

पुरस्कारांची घोषणा सहसा उन्हाळ्यात होते. सोहळा त्यानंतर काही महिन्यांनी होतो.

चित्रपट पाठवण्याची अटी

चित्रपटाला मागील वर्षात केंद्रीय चित्रपट प्रमाणन मंडळाकडून प्रमाणपत्र मिळालेले असावे. या अटीमुळे केवळ प्रदर्शित चित्रपट स्पर्धेत येतात.

चित्रपट कोणत्याही भाषेत असू शकतो. लांबी, विषय किंवा निर्मात्याचे राज्य यांचे बंधन नाही.

विद्यार्थ्यांनी केलेल्या चित्रपटांसाठीही स्वतंत्र श्रेणी आहे. यामुळे चित्रपट शिक्षणाला प्रोत्साहन मिळते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६