अंदमान समुद्र

अंदमान समुद्र हा ईशान्य हिंदी महासागरातील एक उपसमुद्र आहे. तो सुमारे ७,९७,००० चौरस किमी क्षेत्र व्यापतो. पश्चिमेस अंदमान व निकोबार बेटे त्याला बंगालच्या उपसागरापासून वेगळे करतात. उत्तरेस म्यानमारमधील इरावडी नदीचा त्रिभुज प्रदेश, पूर्वेस म्यानमार व थायलंडचा किनारा आणि दक्षिणेस इंडोनेशिया आहे. दक्षिणेस सुमात्राजवळ याचा शेवट होतो आणि पुढे मलाक्का सामुद्रधुनी येते. ऐतिहासिक काळात याला ब्रह्मा समुद्र असेही म्हणत.

माहिती

अंदमान समुद्र ९२ ते १०० अंश पूर्व रेखांश आणि ४ ते २० अंश उत्तर अक्षांश या भागात पसरलेला आहे. या समुद्राची पश्चिम सीमा बेटे आणि सागरी डोंगरांनी बनलेली आहे. या बेटांमधील सामुद्रधुनींमधून बंगालच्या उपसागराशी पाण्याची देवाणघेवाण होते.

उत्तर आणि पूर्व भाग उथळ आहे. म्यानमार आणि थायलंडच्या किनाऱ्याजवळची खंडमंच २०० किमीपेक्षा जास्त रुंद आहे. इरावडी नदीने आणलेल्या गाळामुळे उत्तरेकडील खोली १८० मीटरपेक्षा कमी आहे. पश्चिम आणि मध्य भागात खोली ९०० ते ३,००० मीटर आहे. समुद्राच्या फक्त पाच टक्के भाग ३,००० मीटरपेक्षा खोल आहे.

हवामान व हंगाम

अंदमान समुद्रात मोसमी वाऱ्यांचा प्रभाव आहे. मे ते नोव्हेंबर या काळात नैर्ऋत्य मोसमी वारे वाहतात आणि मुसळधार पाऊस पडतो. डिसेंबर ते एप्रिल या काळात हवामान तुलनेने शांत राहते. या काळात पर्यटन आणि जहाजवाहतूक सुलभ होते.

हा भाग चक्रीवादळांसाठी संवेदनशील आहे. बंगालच्या उपसागरात तयार होणारी वादळे या भागातही परिणाम करतात. इ.स. २००४ मधील हिंदी महासागरातील भूकंप आणि त्यानंतर आलेल्या त्सुनामीचा या समुद्रावर मोठा परिणाम झाला. अंदमान व निकोबार बेटांना त्यात प्रचंड हानी झाली.

पर्यावरण व जैवविविधता

अंदमान समुद्रात प्रवाळखडक, समुद्री गवताळ कुरणे आणि खारफुटी मोठ्या प्रमाणात आहेत. यामुळे येथील जैवविविधता समृद्ध आहे. अनेक प्रकारचे मासे, कासवे, डुगोंग आणि शंख येथे आढळतात.

अंदमान व निकोबार बेटांवरील जंगले आणि खारफुटी या परिसरातील महत्त्वाचे अधिवास आहेत. म्यानमारच्या म्येक द्वीपसमूहाजवळील भागातही समृद्ध प्रवाळखडक आहेत. या भागातील काही बेटांवर मानवी वस्ती अत्यंत मर्यादित आहे.

मासेमारी, पर्यटन आणि किनाऱ्यावरील विकास यांमुळे या परिसरावर दबाव वाढत आहे. प्रवाळखडकांचे विरंगुळणे आणि जास्त मासेमारी हे प्रमुख धोके मानले जातात.

व्यापार व वाहतूक

अंदमान समुद्र हा म्यानमारचा इतर देशांशी होणाऱ्या समुद्री संपर्काचा मुख्य मार्ग आहे. यांगून, मॉलमेन, टवॉय आणि मर्गुई ही बंदरे याच समुद्रावर आहेत. थायलंडमधील फुकेत आणि मलेशियातील जॉर्ज टाउन हीही महत्त्वाची बंदरे आहेत.

भारत आणि चीन यांमधील जहाजवाहतूक मलाक्का सामुद्रधुनीमार्गे याच समुद्रातून जाते. त्यामुळे या भागाचे सामरिक महत्त्व मोठे आहे. पोर्ट ब्लेअर हे भारताच्या अंदमान व निकोबार बेटांचे मुख्य बंदर याच किनाऱ्यावर आहे.

प्राचीन काळापासून या समुद्रातून व्यापार होत होता. आठव्या शतकापासून भारत, श्रीलंका आणि म्यानमार यांमधील व्यापाराचा हा एक दुवा होता, असे उल्लेख आहेत. आजही मच्छीमारी आणि पर्यटन हे येथील प्रमुख उद्योग आहेत.

बेटे व वस्ती

अंदमान समुद्राच्या पश्चिमेस अंदमान व निकोबार बेटांची लांब रांग आहे. या बेटांवर घनदाट जंगले आणि वैशिष्ट्यपूर्ण जमाती आहेत. काही जमाती बाहेरील जगाशी संपर्क टाळतात.

बेटांवर पोर्ट ब्लेअर हे मुख्य शहर आहे. तेथून भारताच्या मुख्य भूमीशी जहाज आणि विमानसेवा आहे. बेटांवरील लोकसंख्या मुख्यतः मच्छीमारी, शेती आणि पर्यटनावर अवलंबून आहे.

पूर्वेस म्यानमारच्या म्येक द्वीपसमूहातील बेटे आहेत. थायलंडच्या अंदमान किनाऱ्यावरही अनेक लहान बेटे आहेत. या बेटांवर प्रवाळखडक आणि वाळूचे किनारे आहेत.

पर्यटन

अंदमान समुद्रातील बेटे आणि किनारे पर्यटनासाठी प्रसिद्ध आहेत. थायलंडमधील फुकेत आणि क्राबी ही ठिकाणे जगभरातील पर्यटकांना आकर्षित करतात. भारतातील हॅव्हलॉक आणि नील बेटेही लोकप्रिय आहेत.

पोहणे, स्नॉर्कलिंग आणि प्रवाळखडक पाहणे हे येथील मुख्य आकर्षण आहेत. या उद्योगामुळे स्थानिकांना उत्पन्न मिळते. मात्र जास्त पर्यटनामुळे प्रवाळांना हानी होण्याचा धोका आहे.

पर्यटनासाठी हिवाळ्यातील महिने सर्वाधिक अनुकूल मानली जातात. मोसमी पावसाच्या काळात समुद्र खवळलेला असतो आणि बोटसेवा बंद होते. त्यामुळे प्रवासाचे नियोजन हंगाम पाहून करावे लागते.

संशोधन व देखरेख

अंदमान समुद्रावर भारत, थायलंड आणि म्यानमार यांच्या संशोधन संस्था अभ्यास करतात. भूकंप, त्सुनामी आणि प्रवाळखडक यांचा अभ्यास यात प्रमुख आहे.

इ.स. २००४ नंतर या भागात त्सुनामीची चेतावणी यंत्रणा मजबूत करण्यात आली. समुद्रातील बोये आणि भूकंपमापक यांच्याद्वारे सतत निरीक्षण होते.

शेजारील समुद्रांशी संबंध

अंदमान समुद्र बंगालच्या उपसागराशी बेटांमधील सामुद्रधुनींमार्फत जोडलेला आहे. प्रेपारिस चॅनेल, टेन डिग्री चॅनेल आणि ग्रेट चॅनेल या तीन सामुद्रधुनी महत्त्वाच्या आहेत.

यातील ग्रेट चॅनेल सुमारे १,५०० मीटर खोल आहे. टेन डिग्री चॅनेल सुमारे ६०० मीटर खोल आहे. या मार्गांमधूनच दोन्ही समुद्रांतील पाण्याची देवाणघेवाण होते.

भूगर्भीय रचना

अंदमान व निकोबार बेटांची रांग ही इंडो-बर्मीज पट्ट्याचा भाग आहे. या पट्ट्यात भूकंप मोठ्या प्रमाणात होतात. इ.स. २००४ मधील मोठा भूकंप याच पट्ट्यात झाला होता.

या समुद्रात भारतातील एकमेव जिवंत ज्वालामुखी आहे. ती बॅरेन आयलंडवर आहे. तेथून अधूनमधून राख आणि लाव्हारस बाहेर पडतो.

नार्कोन्डम हे बेट ज्वालामुखीच्या स्वरूपाचे आहे. या भागातील बेटांची निर्मिती ज्वालामुखी आणि सागरी गाळ या दोन्हींमुळे झाली आहे.

अंदमान समुद्रातील मासेमारीचे साठे मर्यादित आहेत. थायलंड आणि म्यानमारमधील मच्छीमार लहान नौकांनी मासेमारी करतात. झिंगे, ट्युना आणि सुरमई हे येथील प्रमुख मासे आहेत.

समुद्राच्या उथळ भागात मासेमारीसाठी चांगली संधी आहे. मात्र जास्त मासेमारीमुळे साठ्यावर दबाव येतो. किनारी देशांनी संयुक्त नियमनाची गरज व्यक्त केली आहे.

बंगालच्या उपसागरातून येणारे गाळयुक्त पाणी अंदमान समुद्रात मिसळते. त्यामुळे पूर्व भागातील पाण्याचा रंग बदलतो.

समुद्राच्या तळाजवळच्या खोऱ्यांत पाण्याचे तापमान कमी असते. त्यामुळे तेथील जीवसृष्टी वेगळी आहे.

संदर्भ

1. ब्रिटानिका — अंदमान समुद्र
2. राष्ट्रीय समुद्रशास्त्र संस्था — भारत
3. आंतरराष्ट्रीय जलदृश्य संस्था
4. अंदमान व निकोबार प्रशासन
5. सागरी बंदरे — भारत सरकार
6. भारतीय हवामान विभाग

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६