मलाक्का सामुद्रधुनी

मलाक्का सामुद्रधुनी ही मलय द्वीपकल्प आणि इंडोनेशियातील सुमात्रा बेट यांच्यामधील एक अरुंद सामुद्रधुनी आहे. ती अंदमान समुद्राला दक्षिण चीन समुद्राशी जोडते. त्यामुळे हिंदी महासागर आणि प्रशांत महासागर यांना जोडणारा हा मुख्य दरवाजा बनतो. सामुद्रधुनीची लांबी सुमारे ८०० ते ९०० किमी आहे. रुंदी सुमारे ६५ ते २५० किमी आहे. दक्षिणेस ती अरुंद होते आणि उत्तरेकडे रुंदावते. जगातील सर्वांत व्यस्त सामुद्रधुनींपैकी एक म्हणून तिचा उल्लेख होतो.

माहिती

तपशील	माहिती
प्रकार	सामुद्रधुनी
जोडणी	अंदमान समुद्र ते दक्षिण चीन समुद्र
पश्चिमेस	सुमात्रा, इंडोनेशिया
पूर्वेस	मलय द्वीपकल्प, मलेशिया व थायलंड
लांबी	सुमारे ८०० ते ९०० किमी
रुंदी	सुमारे ६५ ते २५० किमी
क्षेत्रफळ	सुमारे ६५,००० चौरस किमी
दक्षिणेकडील खोली	सुमारे २७ ते ३७ मीटर
सर्वाधिक खोली	सुमारे २०० मीटर
सर्वांत अरुंद भाग	सुमारे २.८ किमी (फिलिप चॅनेल)
सीमेवरील देश	इंडोनेशिया, मलेशिया, सिंगापूर, थायलंड

सामुद्रधुनीच्या दक्षिण भागात खोली सहसा ३७ मीटरपेक्षा जास्त नसते. बहुतेक ठिकाणी ती सुमारे २७ मीटर असते. उत्तर-पश्चिमेकडे जाताना तळ हळूहळू खोल होतो आणि खोली सुमारे २०० मीटरपर्यंत पोहोचते.

सिंगापूरजवळील फिलिप चॅनेलमध्ये सामुद्रधुनी फक्त २.८ किमी रुंद आहे. त्यामुळे ती जगातील सर्वांत गर्दीची जलवाहतूक कोंडी मानली जाते. सामुद्रधुनीचे नाव मलेशियातील मलाक्का बंदरावरून पडले आहे.

व्यापार व वाहतूक

मलाक्का सामुद्रधुनी हा हिंदी आणि प्रशांत महासागरांमधील मुख्य जहाजमार्ग आहे. भारत, चीन, जपान, दक्षिण कोरिया, इंडोनेशिया, मलेशिया, सिंगापूर आणि थायलंड या देशांचा व्यापार याच मार्गावर अवलंबून आहे.

इ.स. २००८ मध्ये या सामुद्रधुनीतून दरवर्षी सुमारे ९४,००० जहाजे जात होती, असे नोंदवले गेले. त्यावेळी जगातील सुमारे २५ टक्के व्यापारमाल या मार्गाने वाहत होता. इ.स. २०२४ पर्यंत समुद्रमार्गे वाहणाऱ्या तेलाच्या ३५ टक्क्यांपेक्षा जास्त भाग आणि वायूच्या सुमारे २० टक्के भाग याच सामुद्रधुनीतून जात होता.

तेलवाहुक जहाजांचा मुख्य मार्ग म्हणूनही ती महत्त्वाची आहे. इ.स. २०११ मध्ये येथून दररोज सुमारे १५.२ दशलक्ष बॅरल तेल वाहत होते, असा अंदाज होता. पूर्व आशियाची बहुतेक तेल आयात याच मार्गावरून होते.

सामुद्रधुनीतून जाऊ शकणाऱ्या जहाजाच्या कमाल आकाराला मलाक्कामॅक्स म्हणतात. यापेक्षा मोठ्या जहाजांना दुसरा मार्ग घ्यावा लागतो. सुंदाची सामुद्रधुनी अधिक उथळ आणि अरुंद असल्याने त्यांना लोम्बोक किंवा मकस्सार सामुद्रधुनीमार्गे हजारो मैलांचा फेरफटका मारावा लागतो.

इतिहास

प्राचीन काळापासून या सामुद्रधुनीतून व्यापार होत होता. भारत आणि चीन यांमधील व्यापाराचा हा महत्त्वाचा दुवा होता. सोळाव्या आणि सतराव्या शतकात मलाक्का बंदराचे विशेष महत्त्व होते. पोर्तुगीज, डच आणि ब्रिटिश सत्तांनी या बंदरावर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न केला.

मसाले, चहा, कापूस, रेशीम आणि चिनी मातीची भांडी यांचा व्यापार याच मार्गाने होत असे. युरोपीय व्यापाऱ्यांच्या आगमनानंतर या मार्गाचे सामरिक महत्त्व अधिक वाढले.

आज सिंगापूर हे या भागातील सर्वांत मोठे बंदर आणि वित्तीय केंद्र आहे. तेथील बंदरातून दरवर्षी कोट्यवधी कंटेनर हाताळले जातात. पोर्ट क्लांग, तंजुंग पेलेपास आणि बटम हीही महत्त्वाची बंदरे आहेत.

पर्यावरण व धोके

सामुद्रधुनीच्या किनाऱ्यावर प्रवाळखडक, खारफुटी आणि समुद्री गवताळ कुरणे आहेत. या परिसरात मासे, कासवे, डुगोंग आणि अनेक अकशेरुकी प्राणी आढळतात. मच्छीमारी हा येथील कोट्यवधी लोकांचा उपजीविकेचा आधार आहे.

जहाजांच्या मोठ्या संख्येमुळे या परिसरावर प्रदूषणाचा दबाव आहे. तेल गळती, कचरा आणि गाळ यामुळे प्रवाळांना हानी होते. किनाऱ्यावरील जमीन भराव आणि बंदरविस्तार यामुळे खारफुटी कमी झाली आहे.

सामुद्रधुनीतील गर्दीमुळे चोरी, तस्करी आणि जहाजांवरील हल्ल्यांची समस्या उद्भवते. या भागात समुद्री दरोड्याच्या घटना वेळोवेळी नोंदवल्या गेल्या आहेत. त्यामुळे किनारी देशांनी संयुक्त देखरेखेची व्यवस्था उभारली आहे.

सामरिक महत्त्व

मलाक्का सामुद्रधुनीचे महत्त्व केवळ व्यापारापुरते मर्यादित नाही. ती जागतिक ऊर्जा सुरक्षेचा एक महत्त्वाचा दुवा मानली जाते. मध्य पूर्व आणि आफ्रिकेतून येणारे तेल याच मार्गाने पूर्व आशियाकडे जाते.

चीनच्या बहुतेक तेल आयातीचा मार्ग याच सामुद्रधुनीतून जातो. त्यामुळे या मार्गावरील कोणताही अडथळा पर्यायी मार्गांची गरज निर्माण करतो. या पार्श्वभूमीवर काही देश जमिनीवरील आणि इतर सागरी मार्गांचा अभ्यास करत आहेत.

सामुद्रधुनीच्या सुरक्षेसाठी किनारी देशांनी संयुक्त गस्तीची व्यवस्था केली आहे. मलेशिया, सिंगापूर, इंडोनेशिया आणि थायलंड या देशांचा यात सहभाग आहे. यामुळे समुद्री दरोड्याच्या घटनांमध्ये घट झाली आहे.

मासेमारी व स्थानिक अर्थव्यवस्था

सामुद्रधुनीलगतच्या उथळ पाण्यात मासेमारी मोठ्या प्रमाणात होते. इंडोनेशिया, मलेशिया आणि थायलंड येथील मच्छीमार यावर अवलंबून आहेत. झिंगे आणि ट्युना यांची निर्यात महत्त्वाची आहे.

किनाऱ्यावरील खारफुटीत खेकडे आणि शिंपले यांचे संगोपन होते. या परिसंस्था मासेमारीच्या साठ्याला आधार देतात. खारफुटी नष्ट झाल्यास मच्छीमारीवरही परिणाम होतो.

सिंगापूर आणि पेनांग येथील बंदरे जहाजांच्या दुरुस्तीसाठी आणि इंधनपुरवठ्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. या सेवांमुळे मोठ्या प्रमाणात रोजगार निर्माण झाले आहेत. बंदरांशी जोडलेले उद्योगही या भागात वाढले आहेत.

हवामान व मोसमी वारे

मलाक्का सामुद्रधुनीच्या परिसरात उष्णकटिबंधीय हवामान आहे. वर्षभर पाऊस पडतो आणि तापमान जास्त राहते. दोन मोसमी वाऱ्यांचा प्रभाव या भागात दिसतो.

नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांच्या काळात सामुद्रधुनीत वादळे आणि जोरदार पाऊस होतो. यामुळे दृश्यमानता कमी होते आणि जहाजवाहतुकीवर परिणाम होतो.

सामुद्रधुनीच्या उथळपणामुळे लाटांची उंची मर्यादित राहते. मात्र पाण्याचा प्रवाह जोरदार असतो. भरती-ओहोटीमुळे प्रवाहाची दिशा बदलते.

किनाऱ्यावरील खारफुटी वादळांपासून संरक्षण देतात. या खारफुटींचे संवर्धन हे किनारी देशांचे प्राधान्य मानले जाते.

किनारी शहरे

सामुद्रधुनीच्या किनाऱ्यावर अनेक मोठी शहरे वसली आहेत. सिंगापूर हे त्यांतील सर्वांत महत्त्वाचे शहर आणि बंदर आहे. मलेशियातील मलाक्का, पोर्ट क्लांग आणि पेनांग ही बंदरेही प्रमुख आहेत.

इंडोनेशियाच्या बाजूस मेदान, दुमाई आणि बांदा आचे ही शहरे आहेत. थायलंडच्या बाजूस फुकेत आणि सातुन ही बंदरे आहेत.

या शहरांमधून मालवाहतूक, पर्यटन आणि मासेमारी यांचे मोठे केंद्र उभे राहिले आहे. बंदरांशी जोडलेल्या उद्योगांमुळे या भागात रोजगार निर्माण झाला आहे.

सामुद्रधुनीतील वाहतुकीवर देखरेख ठेवण्यासाठी वाहतूक विभाजन योजना लागू आहे. यामुळे जहाजांना ठरलेल्या मार्गानेच जावे लागते.

जहाजांना मार्गदर्शनासाठी दीपगृहे आणि उपग्रह आधारित यंत्रणा वापरली जाते. यामुळे अपघातांचे प्रमाण कमी झाले आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६