श्रीलंका

श्रीलंका हा हिंदी महासागरातील दक्षिण आशियाई बेटदेश आहे. भारताच्या आग्नेयेस, पाल्क सामुद्रधुनी आणि मन्नारच्या आखाताजवळ त्याचे स्थान आहे. प्राचीन बौद्ध वारसा, चहाचे मळे, उष्णकटिबंधीय जंगले, समुद्रकिनारे आणि विविध वन्यजीवन यांमुळे श्रीलंकेला विशेष ओळख आहे. श्री जयवर्धनेपुरा कोट्टे ही विधिमंडळाची राजधानी असून कोलंबो हे प्रमुख व्यापारी आणि प्रशासकीय केंद्र आहे. [१]

माहिती

भूगोल आणि हवामान

श्रीलंका भारताच्या दक्षिणेस हिंदी महासागरात आहे. देशात किनारी मैदाने, मध्यवर्ती उंच प्रदेश, पर्वत, नद्या आणि तलाव आहेत. पिदुरुतालागला हे देशातील सर्वोच्च शिखर आहे. मध्यवर्ती पर्वतीय भागातून अनेक नद्या उगम पावतात. महावेली नदी ही श्रीलंकेतील सर्वांत लांब नदी आहे.

श्रीलंकेचे हवामान उष्णकटिबंधीय आहे. नैऋत्य आणि ईशान्य मान्सूनमुळे वेगवेगळ्या भागांत वेगवेगळ्या काळात पाऊस पडतो. मध्य पर्वतीय प्रदेशात तापमान तुलनेने कमी असते. किनारी भाग उष्ण व दमट असतात. देशात उष्णकटिबंधीय वर्षावने, कोरडी जंगले, मॅन्ग्रोव्ह आणि प्रवाळभित्ती आढळतात.

इतिहास

श्रीलंकेचा लिखित इतिहास प्राचीन सिंहली राज्यांशी आणि बौद्ध धर्माच्या प्रसाराशी जोडलेला आहे. अनुराधापुरा आणि पोलोन्नरुवा ही प्राचीन राजधान्या होती. भारतातून बौद्ध धर्माचा प्रसार झाल्यानंतर स्तूप, विहार आणि सिंचन तलावांची निर्मिती झाली. सिगिरिया येथील खडकावरील दुर्ग आणि भित्तिचित्रे प्राचीन स्थापत्य व कलांचे उदाहरण आहेत.

सोळाव्या शतकात पोर्तुगीजांनी किनारी भागांवर नियंत्रण मिळवले. पुढे डच आणि ब्रिटिश सत्तांचा प्रभाव वाढला. १८१५ मध्ये कँडी राज्य ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेले आणि संपूर्ण बेट ब्रिटिश वसाहत बनले. चहा, रबर आणि नारळाच्या मळ्यांमुळे वसाहतकालीन अर्थव्यवस्थेत बदल झाले. ४ फेब्रुवारी १९४८ रोजी सिलोन या नावाने स्वातंत्र्य मिळाले. १९७२ मध्ये देशाचे नाव श्रीलंका झाले आणि प्रजासत्ताक घोषित झाले. १९८३ ते २००९ या काळात सरकार आणि तमिळ टायगर्स यांच्यात गृहयुद्ध झाले. [२]

राज्यव्यवस्था

श्रीलंका ही प्रजासत्ताक व्यवस्था आहे. राष्ट्राध्यक्ष हे राष्ट्रप्रमुख आणि कार्यकारी सत्तेचे प्रमुख असतात. पंतप्रधान आणि मंत्रिमंडळ सरकारच्या कामकाजात भूमिका बजावतात. संसद एकसदनी आहे. देशाचे प्रशासन प्रांत, जिल्हे आणि स्थानिक संस्थांमध्ये विभागलेले आहे. सिंहला आणि तमिळ या अधिकृत भाषा आहेत; इंग्रजीचा वापर संपर्कभाषा म्हणून होतो.

अर्थव्यवस्था आणि उद्योग

श्रीलंकेची अर्थव्यवस्था सेवा, पर्यटन, वस्त्रोद्योग, शेती आणि चहा निर्यातीवर आधारित आहे. सिलोन चहा जागतिक बाजारपेठेत प्रसिद्ध आहे. रबर, नारळ, मसाले, रत्ने आणि वस्त्रउत्पादन हे इतर महत्त्वाचे घटक आहेत. कोलंबो बंदर हिंदी महासागरातील प्रमुख समुद्री वाहतूक केंद्रांपैकी एक आहे.

पर्यटनामुळे हॉटेल, वाहतूक, खाद्यव्यवसाय आणि स्थानिक हस्तकलेला रोजगार मिळतो. २०२२ मध्ये देशाला गंभीर आर्थिक संकटाचा सामना करावा लागला; परकीय चलनाची कमतरता, कर्ज आणि महागाई यांचा परिणाम नागरिकांवर झाला. आर्थिक स्थैर्य, निर्यात विविधीकरण आणि सार्वजनिक वित्तव्यवस्थेतील सुधारणा ही महत्त्वाची उद्दिष्टे आहेत.

लोकसंख्या आणि समाज

सिंहली समुदाय हा लोकसंख्येतील सर्वांत मोठा समुदाय आहे. श्रीलंकन तमिळ, भारतीय तमिळ, मुस्लिम आणि इतर समुदायही देशात राहतात. बौद्ध धर्म हा सर्वाधिक अनुयायी असलेला धर्म आहे; हिंदू, इस्लाम आणि ख्रिश्चन धर्मांचेही अनुयायी आहेत. कोलंबो, कँडी, गॉल, जाफना आणि अनुराधापुरा ही महत्त्वाची शहरे आहेत.

संस्कृती आणि वारसा

श्रीलंकेत बौद्ध उत्सव, हिंदू सण, इस्लामी परंपरा आणि ख्रिश्चन सण साजरे होतात. कँडी येथील एसाला पेराहेरा हा प्रसिद्ध सांस्कृतिक उत्सव आहे. पारंपरिक नृत्य, मुखवटा कला, लाकडी कोरीवकाम आणि हस्तमाग वस्त्रे प्रसिद्ध आहेत. भात, करी, नारळ, मसाले आणि समुद्री खाद्यपदार्थ श्रीलंकन पाककृतीत महत्त्वाचे आहेत.

पर्यटन आणि पर्यावरण

सिगिरिया, दांबुला गुहा मंदिर, कँडीचे पवित्र दंतधातू मंदिर, गॉल किल्ला, याला राष्ट्रीय उद्यान आणि नुवारा एलिया ही प्रसिद्ध स्थळे आहेत. श्रीलंकेत युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे आणि जैवविविधतेने समृद्ध संरक्षित क्षेत्रे आहेत. जंगलतोड, मानव-हत्ती संघर्ष आणि किनारी परिसंस्थांवरील दबाव ही पर्यावरणीय आव्हाने आहेत. [३]

शिक्षण, वाहतूक आणि सार्वजनिक सेवा

श्रीलंकेत सार्वजनिक शिक्षण आणि आरोग्यसेवेची दीर्घ परंपरा आहे. कोलंबो विद्यापीठ, पेरादेनिया विद्यापीठ आणि मोरातुवा विद्यापीठ या उच्च शिक्षणातील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. रेल्वे व्यवस्था विशेषतः मध्य पर्वतीय चहा उत्पादक प्रदेशांना कोलंबोशी जोडते. कोलंबो आणि हंबनटोटा बंदरे समुद्री व्यापारासाठी महत्त्वाची आहेत. ग्रामीण भागांत शेती, मत्स्यव्यवसाय आणि पर्यटनातून रोजगार मिळतो. आर्थिक संकटानंतर सार्वजनिक वित्तव्यवस्था, परकीय चलन, रोजगार आणि सामाजिक संरक्षण मजबूत करणे महत्त्वाचे ठरले आहे.

पर्यावरण आणि शाश्वत विकास

श्रीलंकेत हत्ती, बिबटे, अस्वले, पक्षी आणि सागरी जीवांची विविधता आढळते. सिन्हाराजा वन राखीव क्षेत्र उष्णकटिबंधीय जैवविविधतेसाठी प्रसिद्ध आहे. जंगलतोड, मानव-हत्ती संघर्ष, किनारी धूप आणि प्लास्टिक प्रदूषण ही आव्हाने आहेत. राष्ट्रीय उद्याने आणि सागरी संरक्षित क्षेत्रांमुळे अधिवासांचे संरक्षण केले जाते. पर्यटन, चहा शेती आणि पायाभूत सुविधा विकास करताना नैसर्गिक संसाधनांचा समतोल राखणे आवश्यक आहे.

प्रादेशिक सहकार्य

श्रीलंका दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटनेचा सदस्य आहे. भारतासह शेजारी देशांशी व्यापार, मत्स्यव्यवसाय, शिक्षण, पर्यटन आणि समुद्री सुरक्षेच्या क्षेत्रांत सहकार्य केले जाते. हिंदी महासागरातील महत्त्वाच्या समुद्री मार्गांजवळ असल्यामुळे बंदरे आणि सागरी वाहतूक देशाच्या अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाची आहेत.

संदर्भ

१. Government of Sri Lanka. https://www.gov.lk/ २. Encyclopaedia Britannica — Sri Lanka: History. https://www.britannica.com/place/Sri-Lanka ३. UNESCO — Sri Lanka, World Heritage Convention. https://whc.unesco.org/en/statesparties/lk ४. Department of Census and Statistics Sri Lanka. https://www.statistics.gov.lk/ ५. World Bank — Sri Lanka Data. https://data.worldbank.org/country/sri-lanka

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६