दक्षिण कोरिया

दक्षिण कोरिया (अधिकृत नाव: कोरिया प्रजासत्ताक) हा पूर्व आशियातील कोरियन द्वीपकल्पाच्या दक्षिण भागात वसलेला देश आहे. याची राजधानी सोल आहे आणि देशाची लोकसंख्या सुमारे पाच कोटी आहे. द्वीपकल्पाच्या उत्तर भागात उत्तर कोरिया हा समाजवादी देश आहे, तर पूर्वेस जपानचा समुद्र आणि पश्चिमेस पिवळा समुद्र आहे. वीसव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत कोरिया हा एकच देश होता; १९४५ मध्ये दुसऱ्या महायुद्धानंतर तो दोन भागांत विभागला गेला. त्यानंतरच्या काही दशकांत दक्षिण कोरियाने अत्यंत वेगवान औद्योगिक प्रगती केली आणि तो जगातील प्रमुख अर्थव्यवस्थांपैकी एक बनला. आज देश आपल्या इलेक्ट्रॉनिक्स, जहाजबांधणी, ऑटोमोबाइल उद्योगासाठी तसेच चित्रपट, संगीत व सौंदर्यप्रसाधन उद्योगासाठी जगभर ओळखला जातो.

माहिती

दक्षिण कोरियाचे क्षेत्रफळ सुमारे एक लाख चौरस किलोमीटर आहे. देशाचा बहुतांश भाग डोंगराळ आहे; पूर्व किनाऱ्यावर तैबेक पर्वतरांग आहे, तर पश्चिम व दक्षिणेस सखल मैदाने व बेटांची संख्या मोठी आहे. हवामान समशीतोष्ण आहे — उन्हाळा दमट व पावसाळी, हिवाळा थंड व कोरडा. देश प्रशासकीयदृष्ट्या नऊ प्रांत, सहा महानगरीय शहरे, एक विशेष शहर (सोल) आणि एक विशेष स्वायत्त शहर (सेजोंग) अशा रचनेत विभागला आहे. सोल हे केवळ राजकीय केंद्र नाही तर देशाचे आर्थिक, शैक्षणिक व सांस्कृतिक केंद्रही आहे; त्याच्या आसपासचा प्रदेश देशाच्या निम्म्याहून अधिक लोकसंख्येचे निवासस्थान आहे.

देशाचे शासन संसदीय लोकशाहीच्या आधारे चालते. राष्ट्रपती हा राज्यप्रमुख असतो आणि पंतप्रधान सरकारचे दैनंदिन कामकाज पाहतात. एका पाच वर्षांच्या कार्यकाळासाठी निवडला जाणारा राष्ट्रपती एकाच कार्यकाळापुरता मर्यादित असतो. राष्ट्रीय संसदेला 'नॅशनल असेंब्ली' म्हणतात. न्यायव्यवस्था स्वतंत्र असून घटनात्मक न्यायालयाला महत्त्वाची भूमिका आहे.

कोरियन युद्ध व विभाजन

दुसऱ्या महायुद्धात जपानचा पराभव झाल्यानंतर १९४५ मध्ये कोरियन द्वीपकल्प ३८ व्या अक्षवृत्तावर सोव्हिएत व अमेरिकेच्या ताब्यातील दोन भागांत विभागला गेला. १९४८ मध्ये दक्षिणेस कोरिया प्रजासत्ताक आणि उत्तरेस कोरिया लोकशाही जनतेचे प्रजासत्ताक स्थापन झाले. १९५० मध्ये उत्तर कोरियाने दक्षिणेवर हल्ला केल्याने कोरियन युद्ध सुरू झाले. तीन वर्षे चाललेल्या या युद्धात अनेक देशांच्या सैन्यदलांनी भाग घेतला आणि लाखो नागरिक व सैनिक मृत्युमुखी पडले.

१९५३ मध्ये पनमुनजोम येथे युद्धविराम करार झाला, परंतु शांतता करार आजही होऊ शकलेला नाही. त्यामुळे दोन्ही कोरियांमध्ये तांत्रिकदृष्ट्या युद्धावस्था कायम आहे आणि सैन्यदृष्ट्या सुसज्जीत विभाजनरेषा दोन्ही देशांना वेगळी करते. या विभाजनाचा दक्षिण कोरियाच्या राजकारण, संरक्षण खर्च आणि सामाजिक मानसिकतेवर दीर्घकालीन परिणाम झाला आहे. अनेक कुटुंबे आजही दोन्ही बाजूंस विखुरलेली आहेत आणि पुनर्मिलनाची आशा कायम आहे.

औद्योगिक विकास

युद्धानंतर दक्षिण कोरिया हा जगातील सर्वात गरीब देशांपैकी एक होता. १९६० च्या दशकापासून सरकारने निर्यात-केंद्रित औद्योगिक धोरण स्वीकारले. कापड, पादत्राणे व हलकी उत्पादने यांपासून सुरुवात झाली आणि पुढील दशकांत पोलाद, रसायने, जहाजबांधणी, इलेक्ट्रॉनिक्स व ऑटोमोबाइल अशा जड उद्योगांकडे वाटचाल झाली. मोठ्या कुटुंब-मालकीच्या औद्योगिक समूहांनी — ज्यांना 'चेबोल' म्हणतात — या वाढीत मोलाची भूमिका बजावली.

१९९७-९८ च्या आशियाई आर्थिक संकटात देशाला मोठा फटका बसला, तथापि कर्जाची पुनर्रचना व सुधारणांमधून अर्थव्यवस्था पुन्हा उभी राहिली. आज दक्षिण कोरिया जगातील सुमारे बाराव्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था मानली जाते आणि दरडोई उत्पन्न सुमारे ३५,००० अमेरिकी डॉलर इतके आहे. देशाची अर्थव्यवस्था निर्यातीवर अवलंबून असून सेमीकंडक्टर, मोबाइल फोन, प्रदर्शन पटल, ऑटोमोबाइल आणि जहाजे ही प्रमुख निर्यातक्षेत्रे आहेत. देशाचे चलन 'वॉन' आहे आणि बँक ऑफ कोरिया मध्यवर्ती बँकेचे काम पाहते.

बाब	तपशील
राजधानी	सोल
अधिकृत भाषा	कोरियन (हंगुल लिपी)
चलन	दक्षिण कोरियन वॉन
क्षेत्रफळ	सुमारे १,००,००० चौरस किमी
लोकसंख्या	सुमारे ५ कोटी
स्वातंत्र्य / प्रजासत्ताक स्थापना	१९४८
प्रमुख निर्यात	सेमीकंडक्टर, वाहने, जहाजे, इलेक्ट्रॉनिक्स

तंत्रज्ञान

देशाच्या विकासाचा केंद्रबिंदू तंत्रज्ञान व संशोधन हा आहे. सरकारी संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि खासगी कंपन्यांच्या संयुक्त प्रयत्नांतून इलेक्ट्रॉनिक्स, संवादतंत्र आणि जैवतंत्रज्ञानात मोठी प्रगती झाली आहे. देशात इंटरनेटचा वापर अत्यंत व्यापक आहे आणि जगातील सर्वाधिक जलद दूरसंचार जाळ्यांपैकी एक येथे आहे. आधुनिक रस्ते, जलद रेल्वे, सुसज्ज रुग्णालये व सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था ही शहरी जीवनशैलीची वैशिष्ट्ये आहेत. संशोधन व विकासावर देशाचा खर्च जगातील आघाडीच्या देशांमध्ये मोजला जातो.

शिक्षण

शिक्षणाला दक्षिण कोरियन समाजात अत्यंत महत्त्व आहे आणि तेथील विद्यार्थी आंतरराष्ट्रीय मूल्यमापन चाचण्यांमध्ये सातत्याने उत्तम कामगिरी करतात. बारा वर्षांचे प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण बहुतांशी सार्वजनिक व्यवस्थेतून दिले जाते. विद्यापीठ प्रवेशासाठी घेतल्या जाणाऱ्या स्पर्धा परीक्षेचे समाजमनावर मोठे दडपण असते; त्यामुळे खासगी शिक्षण संस्थांचे जाळे विस्तारले आहे. उच्च शिक्षणाचे प्रमाण जगातील सर्वोच्च देशांमध्ये गणले जाते, मात्र तरुणांमधील स्पर्धेचा ताण व घटती जन्मदर ही गंभीर आव्हाने आहेत.

संस्कृती

कोरियन संस्कृतीत कन्फ्युशियन परंपरेचा खोल प्रभाव आहे — कुटुंबातील वडिलधाऱ्यांचा आदर, शिस्त आणि शिक्षणाचे महत्त्व ही तिची वैशिष्ट्ये आहेत. जोसियन राजवंशाच्या काळात (१३९२-१९१०) हंगुल लिपीचा विकास झाला आणि ती आज देशाची अभिमानाची ओळख आहे. खाद्यसंस्कृतीत भात, किमची, तेजपान स्वादिष्ट पदार्थ आणि मांसाची ग्रिल केलेली पद्धत प्रसिद्ध आहे. पारंपरिक संगीत, नृत्य व मुखवटा नाट्य आजही जतन केले जाते.

गेल्या दोन दशकांत कोरियन संगीत, दूरचित्रवाणी मालिका व चित्रपटांनी जगभर प्रेक्षक मिळवले आहेत; या प्रसाराला 'हल्यू' असे म्हणतात. सौंदर्यप्रसाधने व फॅशन हेही देशाच्या सांस्कृतिक निर्यातीचे महत्त्वाचे क्षेत्र बनले आहे. बुसान आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव आशियातील महत्त्वाच्या सांस्कृतिक उपक्रमांमध्ये गणला जातो.

पर्यटन व आव्हाने

पर्यटनात सोलमधील राजवाडे व जुन्या वस्त्यांचा परिसर, जेजू बेट, बुसानचे किनारे आणि बौद्ध मंदिरे ही प्रमुख आकर्षणे आहेत. वैद्यकीय पर्यटन व सांस्कृतिक महोत्सवांमुळे पर्यटकांची संख्या वाढली आहे. देशापुढील प्रमुख आव्हानांमध्ये अत्यंत कमी जन्मदर व वेगाने वाढणारे वृद्धत्व, तरुणांमधील बेरोजगारी, शहरी भागातील घरांच्या किमती आणि उत्तर कोरियाशी तणावाची स्थिती यांचा समावेश होतो. या सर्व अडचणींसहही दक्षिण कोरिया हा अल्पावधीत प्रगती केलेला देश म्हणून जगासमोर आदर्श मानला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६