दक्षिण चीन समुद्र

दक्षिण चीन समुद्र हा पश्चिम पॅसिफिक महासागराचा एक उपसमुद्र आहे. त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ३५,००,००० चौरस किलोमीटर आहे. उत्तरेला चीन, पश्चिमेला इंडोचायना द्वीपकल्प आणि पूर्वेला तैवान व फिलिपिन्सची बेटे आहेत. समुद्राची सरासरी खोली सुमारे १,२१२ मीटर आहे. सर्वात खोल भागात खोली सुमारे ५,५६३ मीटरपर्यंत पोहोचते. जगातील मोठ्या व्यापारी मार्गांपैकी एक या समुद्रातून जातो.

माहिती

तपशील	माहिती
प्रकार	पश्चिम पॅसिफिकचा उपसमुद्र
स्थान	आग्नेय आशियात, चीन व इंडोचायनाच्या दक्षिणेस
क्षेत्रफळ	सुमारे ३५,००,००० चौरस किमी
सरासरी खोली	सुमारे १,२१२ मीटर
कमाल खोली	सुमारे ५,५६३ मीटर
किनाऱ्यावरील देश	चीन, तैवान, फिलिपिन्स, मलेशिया, ब्रुनेई, इंडोनेशिया, व्हिएतनाम
मोठ्या नद्या	मेकाँग, मोती, लाल, चाओ फ्राया
प्रमुख खंदक	मनिला खंदक
जोडणारे मार्ग	तैवान, लुझोन, कारिमाता व मलाक्का सामुद्रधुनी

उत्तरेला दक्षिण चीनचा किनार आणि पूर्वेला तैवानची बेट आहे. पूर्वेला फिलिपिन्समधील लुझोन आणि पालावान बेटे आहेत. दक्षिणेला बोर्निओ, सुमात्रा आणि बांका-बेलितुंग बेटे आहेत. पश्चिमेला व्हिएतनाम, कंबोडिया आणि थायलंडचा किनार आहे. टोन्किनचे आखात आणि थायलंडचे आखात हे याच समुद्राचे भाग मानले जातात. समुद्राच्या दक्षिणेला असलेल्या सुमात्रा आणि बोर्निओ या बेटांवर घनदाट उष्णकटिबंधीय जंगले आहेत. या जंगलांमध्ये अनेक दुर्मीळ प्राणी आढळतात.

भूगोल

समुद्राचा आकार ईशान्येकडून नैऋत्येकडे लांबट आहे. उत्तरेकडील भाग उथळ आहे आणि तेथे खंडमंच पसरलेला आहे. पूर्वेकडील भागात खोली जास्त आहे. मनिला खंदक हा सर्वात खोल भाग आहे. समुद्राच्या तळाशी अनेक बेटे, बेटके आणि प्रवाळ बेटे आहेत. त्यातील बहुतेक लहान आणि वालुकामय आहेत. या बेटांवर कोणाचा अधिकार आहे, यावर अनेक देशांमध्ये वाद आहे. समुद्रात मेकाँग, मोती आणि लाल या मोठ्या नद्या मिळतात. या नद्या मोठ्या प्रमाणात गाळ आणतात. त्यामुळे किनाऱ्याजवळील पाणी गढूळ होते आणि तेथे सुपीक खाड्या तयार होतात. समुद्रात शेकडो लहान प्रवाळ बेटे आहेत. त्यांना बेटके किंवा काई असेही म्हणतात. ही बेटे प्रवाळांच्या वाढीमुळे हजारो वर्षांत तयार झाली आहेत. बहुतेक बेटे समुद्रसपाटीपासून फार उंच नाहीत. या बेटांवर ताजे पाणी मिळणे कठीण असते. म्हणून तेथे कायमस्वरूपी वस्ती कमी आहे.

व्यापार, बंदरे आणि शहरे

जगातील मोठ्या प्रमाणात मालवाहतूक या समुद्रातून जाते. युरोप आणि पूर्व आशियातील व्यापाराचा हा मुख्य मार्ग आहे. मलाक्का आणि कारिमाता सामुद्रधुनी या वाहतुकीसाठी महत्त्वाच्या आहेत. सिंगापूर, हाँगकाँग, हो चि मिन्ह सिटी आणि मनिला ही येथील प्रमुख बंदरे आहेत. या बंदरांमधून इलेक्ट्रॉनिक वस्तू, कापड आणि इतर मालमत्ता पाठवली जाते. जहाजवाहतूक येथील अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थेला आधार देते. समुद्राच्या तळाशी तेल आणि वायूचे साठे असल्याचे आढळले आहे. मासेमारी हजारो कुटुंबांचा उदरनिर्वाहाचा आधार आहे. मात्र अतिमासेमारीमुळे काही भागात माशांचे प्रमाण घटले आहे. या समुद्राच्या किनाऱ्यावर अनेक मोठी शहरे वसलेली आहेत. ही शहरे जहाजवाहतूक आणि उत्पादन यांची केंद्रे आहेत. येथून मोठ्या प्रमाणात वस्तू जगभर पाठवल्या जातात. बंदरांजवळ मोठे औद्योगिक क्षेत्र उभारले आहेत. यामुळे स्थानिक लोकांना रोजगार मिळतो.

पर्यावरण, जीवन आणि हवामान

समुद्रात प्रवाळांची अनेक बेटे आहेत. या प्रवाळांमध्ये अनेक प्रकारचे मासे आणि लहान सागरी जीव राहतात. उथळ खाड्यांमध्ये खारफुटीची जंगले आहेत. ही जंगले किनाऱ्याला वादळांपासून संरक्षण देतात. पाण्याचे तापमान वाढल्यामुळे काही भागात प्रवाळे पांढरी पडतात. मासेमारी आणि बांधकाम यामुळे अधिवास कमी होत आहेत. किनाऱ्यावरील वाळू उपसा आणि प्रदूषण हेही मोठे धोके आहेत. या समुद्राच्या हवामानाचा परिसरावर मोठा परिणाम होतो. उन्हाळ्यात येथे मोसमी वारे आणि पाऊस येतो. उबदार पाण्यामुळे चक्रीवादळे तयार होण्याची शक्यता वाढते. समुद्रात माशांच्या हजारांहून अधिक प्रजाती आढळतात.

उथळ खाड्यांमध्ये मासांची पिल्ले वाढतात. कासवे आणि समुद्री साप येथे आढळतात. काही भागात दुर्मीळ प्रवाळ प्रजाती आहेत. प्रवाळ बेटे लहान असली तरी जैवविविधतेसाठी महत्त्वाची आहेत. त्यांचे संरक्षण आव्हानाचे ठरले आहे. या भागात मोसमी वाऱ्यांचा मोठा प्रभाव आहे. उन्हाळ्यात वारे समुद्राकडून जमिनीकडे वाहतात. हिवाळ्यात दिशा उलट बदलते. मोसमी पावसामुळे आग्नेय आशियातील शेतीला पाणी मिळते. यामुळे भात आणि इतर पिके घेतली जातात. समुद्राचे उबदार पाणी चक्रीवादळे तयार करण्यास मदत करते. फिलिपिन्स आणि व्हिएतनामच्या किनाऱ्यावर अशी वादळे अनेकदा येतात.

मासेमारी आणि उदरनिर्वाह

या समुद्रात मासेमारी शेकडो वर्षांपासून चालू आहे. व्हिएतनाम, फिलिपिन्स आणि इंडोनेशियातील लाखो लोक यावर अवलंबून आहेत. उथळ खाड्या आणि प्रवाळ बेटे यांमुळे माशांना चांगले अधिवास मिळतात. यामुळे येथील मासेमारी उत्पादन मोठे आहे. मात्र अतिमासेमारी आणि बेकायदा मासेमारीमुळे साठे कमी होत आहेत. काही देशांनी संयुक्त नियम तयार करण्याचा प्रयत्न केला आहे. ट्यूना आणि इतर मोठे मासे दूरच्या जहाजांकडून पकडले जातात. किनाऱ्याजवळ लहान नौकांवर मासेमारी होते. यामुळे स्थानिक कुटुंबांना उत्पन्न मिळते. माशांचे दर बदलल्यास या कुटुंबांवर लगेच परिणाम होतो.

बेटे आणि प्रदेशविषयक वाद

समुद्रातील अनेक बेटे आणि प्रवाळ बेटांवर अनेक देश दावा करतात. पॅरासेल आणि स्प्रॅटली ही या वादाची मुख्य केंद्रे आहेत. चीन, व्हिएतनाम, फिलिपिन्स, मलेशिया आणि ब्रुनेई यांचे दावे एकमेकांवर आच्छादतात. चीनने या समुद्राच्या मोठ्या भागावर दावा करणारी रेषा नकाशावर दाखवली आहे. या दाव्याला इतर देशांनी आणि आंतरराष्ट्रीय न्यायालयांनी आव्हान दिले आहे. सागरी कायद्याविषयीच्या आंतरराष्ट्रीय करारावर या वादाची चर्चा होते. १९८२ मध्ये हा करार तयार झाला. भारतानेही या कराराला मान्यता दिली आहे. या वादामुळे भागात पेट्रोलियम शोध आणि मासेमारीवर परिणाम होतो.

अनेक देशांनी येथे लष्करी ठाणी उभारली आहेत. यामुळे हा भाग आंतरराष्ट्रीय राजकारणात सतत चर्चेत असतो. भारत या वादात कोणत्याही बाजूने सहभागी होत नाही. भारत सागरी कायद्याच्या कराराचा आधार घेण्याची भूमिका मांडतो. या भागातून जाणाऱ्या व्यापारी मार्गांवर वादाचा परिणाम होऊ नये, अशी अनेक देशांची अपेक्षा आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६