सोलापूर जिल्हा

सोलापूर जिल्हा हा महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागातील एक जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय सोलापूर शहरात आहे. जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १४,८९५ चौरस किलोमीटर आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या ४३,१७,७५६ आहे. पंढरपूर हे जिल्ह्यातील प्रमुख तीर्थस्थान आहे. जिल्ह्याची सीमा कर्नाटक राज्याला लागून आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	सोलापूर
विभाग	पुणे
क्षेत्रफळ	१४,८९५ चौरस किमी
लोकसंख्या (२०११)	४३,१७,७५६
लोकसंख्या घनता	२९० व्यक्ती प्रति चौरस किमी
साक्षरता दर (२०११)	७७.०२%
लिंग गुणोत्तर	१,००० पुरुषांमागे ९३८ स्त्रिया
तालुके	११
गावे (२०११)	१,१५३
शहरे (२०११)	१३
प्रमुख पिके	कापूस, ऊस, ज्वारी, द्राक्ष
प्रमुख नदी	भीमा

जिल्ह्यात शहरी लोकसंख्या सुमारे ३२ टक्के आहे. उर्वरित लोक गावांमध्ये राहतात.

सोलापूर शहर रेल्वेमार्गाने मुंबई, हैदराबाद व बंगळुरूशी जोडलेले आहे. जिल्ह्यातून अनेक राष्ट्रीय महामार्ग जातात.

नावाची व्युत्पत्ती

सोलापूर हे नाव सोनलापूर किंवा सोलापूर या जुन्या नावावरून आले असे मानले जाते. काही मतांनुसार याचा संबंध सूर्यापूर या नावाशी आहे.

शहराचा उल्लेख मध्ययुगीन ग्रंथांत आढळतो. सिद्धेश्वर मंदिरामुळे शहराचे धार्मिक महत्त्व वाढले. पुढे कापड उद्योगामुळे शहराचा चेहरा बदलला.

इतिहास

सोलापूरचा परिसर प्राचीन काळापासून वसलेला आहे. येथील सिद्धेश्वर मंदिर अनेक शतके जुने आहे.

या भागावर यादव, बहमनी व निजामशाही यांची सत्ता होती. पुढे हा भाग हैदराबाद संस्थानात गेला.

१९३० मध्ये सोलापूरात स्वातंत्र्यलढ्यातील हुतात्म्यांना फासावर दिले गेले. त्यामुळे या शहराला हुतात्म्यांचे शहर असे म्हटले जाते.

१९४८ मध्ये हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले. १९६० मध्ये सोलापूर महाराष्ट्र राज्याचा भाग बनले.

सोलापूर शहराचा विकास कापड उद्योगामुळे झाला. ब्रिटिश काळात येथे गिरण्या सुरू झाल्या.

या भागात वारकरी संप्रदायाचा मोठा प्रभाव आहे. संत एकनाथ व संत ज्ञानेश्वरांच्या परंपरेशी हा भाग जोडला जातो. स्वातंत्र्यानंतर औद्योगिक विकास वेगाने झाला.

भूगोल

सोलापूर जिल्हा महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आहे. उत्तरेस अहिल्यानगर, पूर्वेस धाराशिव, पश्चिमेस सातारा व पुणे, नैऋत्येस सांगली जिल्हा आहे. दक्षिणेस कर्नाटक राज्याची सीमा आहे.

जिल्ह्यातून भीमा नदी वाहते. सीना, नीरा व माणगंगा या तिच्या उपनद्या आहेत. जिल्ह्याची जमीन बहुतांश काळी व कसदार आहे.

पाऊस कमी पडतो. त्यामुळे जिल्ह्यातील मोठा भाग कोरडवाहू आहे. उन्हाळ्यात तापमान जास्त असते.

जिल्ह्याचे सरासरी पर्जन्यमान सुमारे ६०० मिलिमीटर आहे. उन्हाळ्यात तापमान ४२ अंशांपर्यंत जाते.

जिल्ह्यातील माती बहुतांश काळ्या रंगाची आहे. भीमा खोऱ्यातील जमीन जास्त सुपीक आहे. पूर्व भागातील जमीन उथळ व कोरडी आहे. जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता मध्यम आहे.

जिल्ह्यातील भीमा नदीवर अनेक बंधारे व धरणे बांधली आहेत. यामुळे काही भागात ऊस व फळबागांना पाणी मिळते. पूर्व भागात मात्र सिंचनाची सुविधा मर्यादित आहे. जलसंधारणाच्या योजना या भागासाठी महत्त्वाच्या ठरतात.

हवामान

जिल्ह्यात उष्ण व कोरडे हवामान आहे. उन्हाळ्यात पारा ४२ अंशांपर्यंत पोहोचतो. मार्च ते मे हा काळ सर्वात उष्ण असतो.

वार्षिक पावसाचे प्रमाण सुमारे ६०० मिलिमीटर इतके आहे. पावसाळा जून ते सप्टेंबर असतो. हिवाळ्यात हवामान थंड व कोरडे असते.

अर्थव्यवस्था

जिल्ह्यात कापूस, ऊस, ज्वारी, द्राक्ष व डाळिंब ही प्रमुख पिके आहेत. सिंचनाच्या भागात ऊस व फळबागा जास्त आहेत.

सोलापूर शहर कापड उद्योगासाठी प्रसिद्ध आहे. येथील टेरी टॉवेल व चादरी देशभरात पाठवल्या जातात.

जिल्ह्यात सिमेंट कारखाने व साखर कारखाने आहेत. व्यापार व वाहतुकीमुळे मोठ्या संख्येने लोकांना रोजगार मिळतो.

जिल्ह्यात सूत गिरण्या व कापड निर्मितीचे मोठे जाळे आहे. या उद्योगात मोठ्या संख्येने कामगार काम करतात.

जिल्ह्यातील कापड उद्योगासाठी कापूस स्थानिक पातळीवर मिळतो. टेरी टॉवेल व चादरींना देशभरात मागणी आहे. सिमेंट व साखर उद्योगही जिल्ह्यात महत्त्वाचे आहेत. वारीच्या काळात सेवा क्षेत्राला मोठी चालना मिळते.

जिल्ह्यातील कापड उद्योगात आधुनिक यंत्रसामग्री वापरली जाते. अनेक लहान उद्योग घरगुती पातळीवर चालतात. यामुळे स्थानिक पातळीवर रोजगार निर्माण होतो. सरकारने औद्योगिक वसाहतींसाठी पायाभूत सुविधा उपलब्ध करून दिल्या आहेत.

तालुके व प्रशासन

जिल्ह्यात अकरा तालुके आहेत: उत्तर सोलापूर, दक्षिण सोलापूर, बार्शी, अक्कलकोट, पंढरपूर, मंगळवेढा, सांगोला, मोहोळ, माढा, करमाळा व माळशिरस.

जिल्ह्यात महानगरपालिका नाही. नगरपालिका व नगरपंचायतींमार्फत शहरी प्रशासन चालते. अकरा पंचायत समित्या कार्यरत आहेत.

जिल्ह्यातील तालुके प्रशासकीय सोयीसाठी उपविभागांत विभागलेले आहेत. सोलापूर उत्तर व दक्षिण असे दोन तालुके आहेत. बार्शी तालुका क्षेत्रफळाने मोठा आहे. प्रत्येक तालुक्यात तहसील कार्यालय व पंचायत समिती कार्यरत आहे.

लोकसंख्या व समाज

जनगणना २०११ नुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ४३,१७,७५६ आहे. लोकसंख्या घनता २९० व्यक्ती प्रति चौरस किमी आहे.

जिल्ह्यात मराठी ही प्रमुख भाषा आहे. सीमावर्ती भागात कन्नड व तेलुगू बोलणारे लोकही राहतात.

वारकरी परंपरेमुळे जिल्ह्यात भक्ती संगीत व कीर्तनाची मोठी परंपरा आहे.

दळणवळण व शिक्षण

सोलापूर हे महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन आहे. येथून मुंबई, हैदराबाद व बंगळुरूसाठी गाड्या सुटतात.

जिल्ह्यातून महत्त्वाचे महामार्ग जातात. पंढरपूर व अक्कलकोटकडे जाणारे रस्ते वारीच्या काळात गजबजतात.

जिल्ह्यात विद्यापीठ व अनेक महाविद्यालये आहेत. वैद्यकीय व अभियांत्रिकी शिक्षणाची सोयही उपलब्ध आहे.

पर्यटनस्थळे

पंढरपूर येथील विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर हे महाराष्ट्रातील प्रमुख तीर्थस्थान आहे. आषाढी व कार्तिकी वारीत मोठी गर्दी होते.

अक्कलकोट येथे स्वामी समर्थांचे मंदिर आहे. सोलापूर येथील सिद्धेश्वर मंदिर व भुईकोट किल्ला पाहण्यासारखे आहेत. बार्शी हे जिल्ह्यातील जुने शहर आहे.

जिल्ह्यातील सिद्धेश्वर यात्रा दरवर्षी मोठ्या उत्साहाने साजरी होते. वारीच्या काळात पंढरपूर येथे लाखो भाविक जमतात. सोलापूर शहरातील हुतात्मा स्मारक इतिहासाची आठवण करून देते. बार्शी व माढा येथील जुनी मंदिरेही पाहण्यासारखी आहेत.

विकासाची आव्हाने

जिल्ह्याचा मोठा भाग कोरडवाहू आहे. सिंचनासाठी भीमा नदीवरील प्रकल्पांवर भार पडतो. पाण्याचे कार्यक्षम नियोजन आवश्यक ठरते.

कापड उद्योगात स्पर्धा वाढल्यामुळे अनेक गिरण्या बंद पडल्या आहेत. नव्या उद्योगांसाठी गुंतवणूक आकर्षित करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. वारीच्या काळात मोठ्या प्रमाणात नियोजन करावे लागते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६