संत एकनाथ

संत एकनाथ हे सोळाव्या शतकातील महाराष्ट्रातील थोर संतकवी होते. त्यांचा जन्म पैठण येथे झाला. त्यांनी भागवताचा मराठीत ओवीबद्ध अनुवाद केला. भारुडांच्या माध्यमातून त्यांनी समाजातील दांभिकतेवर प्रहार केला. ज्ञानेश्वरीच्या जुन्या प्रती शुद्ध करण्याचे कामही त्यांनी केले.

माहिती

एकनाथांना 'शांतिब्रह्म' असेही म्हटले जाते. त्यांनी क्षमाशीलता आणि भूतदयेवर विशेष भर दिला. त्यांच्या कार्याने ज्ञानेश्वरोत्तर काळात खंडित झालेली संत परंपरा पुन्हा जोडली गेली.

बालपण आणि शिक्षण

पैठण हे त्या काळी विद्या आणि धर्माचे केंद्र होते.

त्यांचे वडील सूर्यनारायण पंडित होते. आईचे नाव रुक्मिणी होते. बालपणीच आई-वडिलांचे निधन झाल्यामुळे त्यांचे संगोपन आजोबांनी केले.

वयाच्या बाराव्या वर्षी ते देवगिरी येथे जनार्दनस्वामींकडे गेले. तेथे त्यांनी सुमारे सहा वर्षे शास्त्रांचा अभ्यास केला.

गुरूंकडून त्यांना आत्मज्ञानाचा अनुभव झाला, असे चरित्रात सांगितले जाते. पुढे त्यांनी अनेक वर्षे तीर्थाटन केले.

त्यांचे पणजोबा संत भानुदास हे सूर्योपासक होते. घराण्यात विठ्ठलभक्ती आणि विद्वत्ता दोन्ही होती.

आजोबांनी त्यांना धार्मिक संस्कार दिले. लहान वयातच त्यांना अध्यात्माची आवड निर्माण झाली.

देवगिरी येथील जनार्दनस्वामी हे त्यांचे सद्गुरू होते.

गुरूंकडून शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी तीर्थाटन केले. या प्रवासात त्यांनी देशातील विविध परंपरा जवळून पाहिल्या.

संसार आणि साधना

तीर्थाटनानंतर त्यांनी गृहस्थाश्रम स्वीकारला. त्यांच्या पत्नीचे नाव गिरिजा होते.

त्यांना हरिपंडित नावाचा मुलगा आणि दोन मुली होत्या. त्यांचा नातू मुक्तेश्वर पुढे प्रसिद्ध कवी झाला.

ते पैठण येथे राहत असत आणि कीर्तन-प्रवचन करत असत. त्यांच्याभोवती शिष्यांचा मोठा गट तयार झाला.

संसार आणि परमार्थ यांची सांगड त्यांनी आपल्या जीवनात घातली. हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वैशिष्ट्य मानले जाते.

गृहस्थाश्रमात राहूनही त्यांनी साधना सोडली नाही. रोज कीर्तन आणि पूजा त्यांच्या दिनक्रमाचा भाग होता.

त्यांना हरिपंडित हा मुलगा कर्मठ होता. काही काळ तो वडिलांचा विरोधकही होता, असे चरित्रांत सांगितले जाते.

पुढे त्यांच्या शिकवणीचा प्रभाव सर्वत्र पसरला. अनेक शिष्य त्यांच्याकडे अभ्यासासाठी येत असत. त्यांनी दत्त, विठ्ठल आणि देवी या तिन्ही उपासनांचा आदर केला.

ग्रंथसंपदा

त्यांचा पहिला ग्रंथ 'चतुःश्लोकी भागवत' होता. तो सुमारे १५५५ मध्ये पूर्ण झाला.

'एकनाथी भागवत' ही त्यांची सर्वात मोठी रचना आहे. भागवताच्या अकराव्या स्कंधावर ही ओवीबद्ध टीका आहे.

'रुक्मिणी स्वयंवर' हे त्यांचे आख्यानक काव्य १५७१ मध्ये पूर्ण झाले. यात कृष्ण आणि रुक्मिणीच्या विवाहाची कथा रूपकात्मक पद्धतीने मांडली आहे.

'भावार्थ रामायण' ही त्यांची शेवटची रचना होती. ती अपूर्ण राहिली आणि पुढे शिष्यांनी पूर्ण केली, असे परंपरा सांगते. एकनाथी भागवतात सुमारे अठरा हजार ओव्या आहेत, असे सांगितले जाते.

ग्रंथाची रचना पैठण येथे सुरू झाली आणि काशीत पूर्ण झाली, असे मानले जाते. यात भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांचा समन्वय आहे.

भावार्थ रामायणात सुमारे चाळीस हजार ओव्या असल्याचे सांगितले जाते. त्यात रामकथेचा लोकभाषेत अर्थ सांगितला आहे.

त्यांनी अनेक स्तोत्रांवरही टीका लिहिल्या. या टीकांमुळे कठीण संस्कृत विचार सामान्यांना समजू लागले.

भारुडे आणि लोकप्रबोधन

एकनाथांनी लोककलांच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन केले. भारुड, गवळणी, जोगवे अशा रचना त्यांनी लिहिल्या.

भारुड हा एक लोकनाट्याचा प्रकार आहे. यात गायन आणि अभिनय यांचा समावेश होतो. लोकांचे मनोरंजन करताना संदेश देणे हे त्याचे उद्दिष्ट असते.

त्यांच्या भारुडांत अंधश्रिद्धा आणि दांभिकता यांवर टीका आहे. व्यसनाधीनता आणि सामाजिक अनिष्ट रूढींवरही त्यांनी प्रहार केला.

सुमारे १२५ विषयांवर त्यांनी तीनशेच्या आसपास भारुडे रचली, असे सांगितले जाते. या रचनांमुळे त्यांचा संदेश गावोगाव पोहोचला.

भारुडात सामान्य माणसाच्या भाषेत संदेश दिला जातो. एकनाथांनी या प्रकाराला नवे रूप दिले. त्यांनी गोंधळी, वासुदेव आणि जोगते या लोककलाकारांच्या परंपरांचा वापर केला.

अंधश्रिद्धेवर प्रहार करणारी भारुडे विशेष लोकप्रिय झाली. पशुबळी आणि दिखाऊ विधींवरही त्यांनी टीका केली.

आजही या भारुडांचे सादरीकरण होते. लोकनाट्याच्या अभ्यासकांसाठी ही रचना महत्त्वाची आहे.

ज्ञानेश्वरीचे संशोधन

१५८३ मध्ये त्यांनी आळंदी येथे ज्ञानेश्वरांच्या समाधीचा जीर्णोद्धार केला. ती जागा दुरवस्थेत होती.

पुढे १५८४ मध्ये त्यांनी ज्ञानेश्वरीची उपलब्ध प्रती शुद्ध केली. पिढ्यानपिढ्या हस्तलिखित प्रतींमध्ये अनेक फरक पडले होते.

हे काम अत्यंत कष्टाचे होते. अनेक प्रतींची तुलना करून त्यांनी मूळ पाठ शोधण्याचा प्रयत्न केला.

या कामामुळे ज्ञानेश्वरीचा मूळ पाठ पुढील पिढ्यांपर्यंत टिकून राहिला. हे त्यांचे मोठे योगदान मानले जाते. काही ठिकाणी शब्द बदलले होते आणि ओव्याही वाढल्या होत्या.

एकनाथांनी अनेक प्रती जमवून तुलना केली. त्यांनी योग्य पाठ निवडून तो प्रसारित केला. हे काम त्यांनी शके १५०६ मध्ये पूर्ण केले, असे मराठी विश्वकोशात नमूद आहे.

तेथे नित्य पूजेची व्यवस्था त्यांनी लावली.

निधन आणि वारसा

१५९९ मध्ये पैठण येथे गोदावरी नदीत त्यांनी जलसमाधी घेतली. तो दिवस फाल्गुन वद्य षष्ठी होता.

हा दिवस आज 'एकनाथ षष्ठी' म्हणून पाळला जातो. पैठण येथे या दिवशी मोठी यात्रा भरते.

एकनाथांनी संत परंपरेला पुन्हा जिवंत केले. त्यांच्या कार्यामुळे पुढील शतकात तुकारामांसारखे संत घडले. त्यांच्या ग्रंथांचा अभ्यास आजही साहित्य आणि संस्कृतीच्या अभ्यासकांकडून होतो.

त्यानंतर तेथे त्यांचे स्मारक उभारले गेले. एकनाथ षष्ठी हा सोहळा आजही पैठण येथे मोठ्या उत्साहाने होतो. या दिवशी वारकरी मोठ्या संख्येने जमतात.

त्यांच्या नावाने पैठण येथे संस्थान कार्यरत आहे. ही संस्था कीर्तन आणि अन्नदानाची परंपरा सांभाळते.

एकनाथांच्या कार्यामुळे संत परंपरेत सातत्य राहिले.

त्यांच्या नावाने पैठण येथे दरवर्षी कीर्तन महोत्सव भरतो. संस्थानातर्फे अन्नदान आणि ग्रंथ प्रकाशनाचे काम चालते. त्यांची भारुडे आजही लोकनाट्याच्या प्रयोगांत वापरली जातात.

एकनाथांनी रचलेली दत्ताची आरती आजही घरोघरी गायली जाते. ती गणपतीच्या आरतीनंतर म्हटली जाते. या आरतीमुळे त्यांचे नाव भक्तांच्या स्मरणात कायम आहे.

संदर्भ

1. एकनाथ, संत — मराठी विश्वकोश
2. Sant Eknath — Wikipedia
3. संत एकनाथ महाराज — संतवाणी
4. एकनाथी भागवत — Wikipedia
5. Paithan — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६