संत ज्ञानेश्वर

संत ज्ञानेश्वर हे तेराव्या शतकातील महाराष्ट्रातील थोर संतकवी आणि तत्त्वज्ञ होते. त्यांनी गीतेवर मराठीत 'ज्ञानेश्वरी' नावाची टीका लिहिली. वयाच्या अवघ्या एकविसाव्या वर्षी त्यांनी आळंदी येथे समाधी घेतली. त्यांच्या कार्यामुळे अध्यात्म ज्ञान सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचले. ते वारकरी संप्रदायाचे आधारस्तंभ मानले जातात.

माहिती

ज्ञानेश्वरीत सुमारे नऊ हजार ओव्या आहेत. ती नेवासा येथे प्रवरा नदीच्या काठी लिहिली गेली, असे मानले जाते. तिच्या शेवटच्या अध्यायातील पसायदान हे सर्व जगाच्या कल्याणासाठी केलेली प्रार्थना मानली जाते.

जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

ज्ञानेश्वरांचे मूळ गाव आपेगाव होते. हे गाव पैठणजवळ आहे. त्यांचे कुळकर्णी घराणे विद्वान होते.

त्यांचे वडील विठ्ठलपंत यांनी तीर्थाटन करून संन्यास घेतला होता. पुढे गुरूंच्या आज्ञेने ते संसारात परतले आणि त्यांनी रुक्मिणीबाईंशी विवाह केला.

यामुळे त्या काळच्या ब्राह्मण समाजाने त्यांना बहिष्कृत केले. हे घराणे समाजातून बाहेर टाकले गेले. या प्रसंगाचा ज्ञानेश्वरांच्या बालपणावर मोठा परिणाम झाला.

पुढे पैठणच्या ब्रह्मवृंदासमोर हे कुटुंब गेले. तेथे त्यांची परीक्षा घेण्यात आली, असे संतचरित्रांत सांगितले जाते. शेवटी समाजाने त्यांना आपल्यात सामावून घेतले, असे परंपरा सांगते.

त्यांच्या जन्माबद्दल १२७१ किंवा १२७५ अशी दोन वर्षे सांगितली जातात. बहुतेक अभ्यासक १२७५ हे वर्ष मानतात.

आपेगाव येथील त्यांचे घराणे पिढ्यानपिढ्या कुळकर्णकीचे काम पाहत होते. घरात विठ्ठलभक्तीची परंपरा होती.

वडिलांच्या संन्यासामुळे कुटुंबावर मोठे संकट आले. समाजाने त्यांना धर्मबाह्य ठरवले आणि उपनयनाचा अधिकार नाकारला.

या प्रसंगी बालवयातच ज्ञानेश्वरांनी आपली प्रज्ञा दाखवली, असे परंपरेत सांगितले जाते. पैठणच्या ब्राह्मण सभेने पुढे त्यांना मान्यता दिली.

गुरू आणि साधना

ज्ञानेश्वरांचे थोरले बंधू निवृत्तिनाथ हेच त्यांचे गुरू होते. ते नाथ संप्रदायाच्या परंपरेत होते.

या परंपरेत आदिनाथ, मत्स्येंद्रनाथ, गोरक्षनाथ, गहिनीनाथ आणि निवृत्तिनाथ असे नावे येतात. ज्ञानेश्वरांनी आपल्या ग्रंथात ही परंपरा सांगितली आहे.

बालपणापासूनच त्यांना वेद, उपनिषदे आणि योगशास्त्राचे शिक्षण मिळाले. त्यांची स्मरणशक्ती आणि बुद्धी तीव्र होती, असे चरित्रकार नोंदवतात.

संन्यासाची दीक्षा घेतल्यावर त्यांनी कठोर साधना केली. या साधनेतून त्यांना आत्मज्ञानाचा अनुभव आला, असे सांगितले जाते.

निवृत्तिनाथांनी धाकट्या भावंडांना दीक्षा दिली. ते स्वतः नाथ संप्रदायाचे योगी होते.

या संप्रदायात योग आणि अद्वैत यांचा संगम होता. ज्ञानेश्वरांनी या परंपरेचे तत्त्वज्ञान मराठीत आणले.

त्यांनी आपल्या ग्रंथात गुरूंचे महत्त्व वारंवार सांगितले आहे. गुरुकृपेशिवाय ज्ञान मिळत नाही, असे त्यांचे मत होते.

साधनेबरोबरच त्यांनी लोकसंग्रहाचे कामही केले. कीर्तन आणि प्रवचनांतून ते लोकांना मार्ग दाखवत असत.

ज्ञानेश्वरीची निर्मिती

गुरूंच्या आदेशाने ज्ञानेश्वरांनी गीतेवर मराठीत टीका लिहायचे ठरवले. हे काम नेवासा येथे झाले, असे मानले जाते.

ज्ञानेश्वर ओव्या सांगत असत आणि सच्चिदानंद नावाचा लेखक त्या लिहून काढत असे. हे काम सुमारे १२९० मध्ये पूर्ण झाले, असे परंपरा सांगते.

ग्रंथाचे मूळ नाव 'भावार्थदीपिका' आहे. पुढे तो 'ज्ञानेश्वरी' या नावाने प्रसिद्ध झाला. त्यात सुमारे नऊ हजार ओव्या आहेत.

संस्कृतमधील गीतेचा अर्थ त्यांनी सोप्या मराठीत मांडला. यामुळे शेतकरी आणि कष्टकरी यांनाही तत्त्वज्ञान समजू लागले. मराठी भाषेला या ग्रंथामुळे मोठा मान मिळाला.

ग्रंथ लिहिण्याचे काम सुरू असताना लोक मोठ्या संख्येने ऐकण्यास येत असत. हे प्रवचनच जणू ग्रंथलेखन बनले, असे म्हटले जाते.

ज्ञानेश्वरीत अठरा अध्याय आहेत. प्रत्येक अध्यायात गीतेच्या विषयाचा सोपा अर्थ सांगितला आहे.

ग्रंथाच्या शेवटी पसायदान आहे. त्यात संपूर्ण सृष्टीच्या कल्याणासाठी प्रार्थना केली आहे.

या प्रार्थनेत स्वतःसाठी काहीही मागितलेले नाही. हे त्यांच्या विशाल दृष्टिकोनाचे लक्षण मानले जाते.

इतर ग्रंथ आणि विचार

ज्ञानेश्वरीशिवाय त्यांनी 'अमृतानुभव' हा स्वतंत्र ग्रंथ लिहिला. यात अद्वैत तत्त्वज्ञान सोप्या ओव्यांत मांडले आहे.

'चांगदेव पासष्टी' हा ग्रंथ त्यांनी चांगदेव या योग्याला उद्देशून लिहिला. यात योगमार्गाची चर्चा आहे.

'हरिपाठ' ही त्यांची रचना भक्तांमध्ये लोकप्रिय आहे. त्यात नामस्मरणाचे महत्त्व सांगितले आहे.

त्यांच्या विचारात भक्ती आणि ज्ञान यांचा समन्वय दिसतो. जातिभेद आणि उच्चनीचतेला त्यांनी विरोध केला. सर्व प्राण्यांशी मैत्री ही त्यांची शिकवण होती.

त्यांनी 'अनुभवामृत' किंवा 'अमृतानुभव' हा ग्रंथही लिहिला. यात स्वानुभवातून आलेले ज्ञान मांडले आहे.

त्यांची अभंगगाथाही उपलब्ध आहे. यातील काही अभंग त्यांचे असल्याबद्दल शंका अभ्यासक व्यक्त करतात.

त्यांनी वर्णभेदाला विरोध केला आणि सर्वांना ज्ञानाचा अधिकार मानला. स्त्रियांच्या ज्ञानार्जनालाही त्यांनी पाठबळ दिले.

मुक्ताबाई या त्यांच्या बहिणीचेही स्वतंत्र वाङ्मय आहे. त्यांच्या कुटुंबानेच संत परंपरेला दिशा दिली.

समाधी आणि वारकरी परंपरा

१२९६ मध्ये ज्ञानेश्वरांनी आळंदी येथे संजीवन समाधी घेतली. तेव्हा ते अवघ्या एकविसाव्या वर्षाचे होते.

समाधीच्या वेळी संत मंडळी उपस्थित होती, असे परंपरा सांगते. त्यांच्या निधनानंतर काही काळातच इतर भावंडांनीही समाधी घेतली, असे म्हटले जाते.

आळंदी हे आज प्रमुख तीर्थक्षेत्र आहे. दरवर्षी आषाढ महिन्यात आळंदी ते पंढरपूर पायी वारी निघते. या वारीत ज्ञानेश्वरांच्या पादुकांची पालखी असते.

वारकरी संप्रदायाची परंपरा ज्ञानेश्वरांपासून सुरू झाली, असे मानले जाते. नामदेव, एकनाथ आणि तुकाराम यांनी ही परंपरा पुढे नेली.

समाधीच्या आधी त्यांनी पंढरीला जाऊन विठ्ठलाचे दर्शन घेतले, असे सांगितले जाते. तेथून परत आल्यावर आळंदीत समाधीची तयारी झाली.

समाधीच्या दिवशी नऊ दिवस कीर्तन महोत्सव झाला, असे परंपरा सांगते. या प्रसंगाचे वर्णन नामदेवांच्या अभंगांत आढळते.

आळंदी येथील समाधीस्थळ आज मंदिराच्या रूपात आहे. इंद्रायणी नदीकाठी हे मंदिर वसलेले आहे.

आषाढी वारीची परंपरा ज्ञानेश्वरांच्या पादुकांभोवती घडली. ही वारी आजही लाखो वारकऱ्यांना जोडते.

वाङ्मयीन महत्त्व

ज्ञानेश्वरी हा मराठीतील पहिला मोठा गद्य-पद्य ग्रंथ मानला जातो. त्यामुळे मराठी साहित्याच्या इतिहासात तिचे स्थान मोठे आहे.

ग्रंथात अनेक दृष्टांत आणि उपमा वापरल्या आहेत. यामुळे कठीण तत्त्वज्ञानही सहज समजते.

पुढील अनेक कवींनी ज्ञानेश्वरीचा आदराने उल्लेख केला. तुकारामांनीही त्यांचा गौरव केला आहे.

आजही ज्ञानेश्वरीवर अभ्यास आणि संशोधन चालू आहे. अनेक भाषांत तिचे अनुवाद झाले आहेत.

ज्ञानेश्वरीत अनेक संस्कृत शब्द मराठीत आले आहेत. त्यांनी मराठी भाषेची शब्दसंपदा वाढवली.

त्यांच्या शैलीत उपमा आणि दृष्टांतांचा मुबलक वापर आहे. यामुळे ग्रंथ वाचनीय बनतो. अनेक अभ्यासकांनी ज्ञानेश्वरीवर टीका लिहिली आहे.

त्यांचे कार्य मराठी भाषेच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा मानले जाते. भक्ती आणि ज्ञान यांचा संगम त्यांच्या लेखनात दिसतो.

संदर्भ

1. ज्ञानेश्वर — मराठी विश्वकोश
2. ज्ञानेश्वरी — मराठी विश्वकोश
3. Sant Dnyaneshwar — Wikipedia
4. Dnyaneshwari — Wikipedia
5. Alandi — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६