विठ्ठल

विठ्ठल हे महाराष्ट्रातील सर्वांत लोकप्रिय दैवत मानले जाते. त्यांचे मुख्य मंदिर सोलापूर जिल्ह्यातील पंढरपूर येथे चंद्रभागा (भीमा) नदीच्या काठावर आहे. विठोबा, पांडुरंग, पुंडरीकाक्ष आणि हरी अशा अनेक नावांनी त्यांना ओळखले जाते. विठ्ठल हे विष्णू किंवा कृष्णाचे रूप मानले जाते, असे परंपरेत सांगितले जाते.

माहिती

तपशील	माहिती
स्वरूप	विटेवर कमरेवर हात ठेवून उभे; काळ्या रंगाची मूर्ती; तुळसीमाळ
वाहन	गरुड (विष्णूस्वरूपात)
शस्त्र आणि प्रतीक	शंख व चक्राची खुणा; विट (पुंडलिकाची विट)
पत्नी	रुक्मिणी
मुख्य मंदिर	विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर, पंढरपूर (सोलापूर जिल्हा)
प्रमुख सण	आषाढी एकादशी, कार्तिकी एकादशी, आषाढी वारी
संबंधित ग्रंथ	ज्ञानेश्वरी, तुकारामांची गाथा, एकनाथी भागवत, भागवत पुराण
उपासना	अभंग गायन, कीर्तन, नामस्मरण, वारी
प्रमुख संत	ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम
नदी	चंद्रभागा (भीमा)
महाराष्ट्रातील स्थान	पंढरपूर हे प्रमुख तीर्थक्षेत्र

आषाढी व कार्तिकी एकादशीचे दिवस पारंपरिक पंचांगानुसार ठरतात. पालखी सोहळ्याचा कालावधी दरवर्षी थोडाफार बदलतो.

स्वरूप आणि प्रतीक

विठ्ठलाची मूर्ती काळ्या रंगाची असून ती विटेवर उभी आहे. दोन्ही हात कमरेवर ठेवलेले असून भक्त तिला भक्तपरायण स्वरूप मानतात. गळ्यात तुळसीमाळ आणि कानात मकरकुंडले अशी वर्णने अभंगांत आढळतात.

विट हे विठ्ठलाच्या स्वरूपाचे विशेष चिन्ह मानले जाते. पुंडलिक भक्तासाठी देव विटेवर उभे राहिले, अशी कथा परंपरेत सांगितली जाते. रुक्मिणीसह असलेले स्वरूप मंदिरात पूजले जाते.

पुराणातील उल्लेख

विठ्ठलाचा उल्लेख भागवत पुराण व विष्णु पुराण यांतील कथांशी जोडला जातो. परंपरेनुसार पुंडलिक ऋषींच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन विठ्ठल पंढरपूर येथे स्थिर झाले. त्यांनी भक्ताच्या आज्ञेचा मान राखण्यासाठी विटेवर उभे राहणे पसंत केले, असे सांगितले जाते.

मंदिराचा उल्लेख इसवी सनाच्या पूर्वीच्या काळापासून असल्याचे संदर्भ आढळतात, असे इतिहासात नमूद केले जाते. काही अभ्यासक मंदिराच्या बांधकामाचा कालखंड यादवकालीन मानतात.

प्रमुख मंदिरे

पंढरपूरचे विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर हे महाराष्ट्रातील सर्वांत मोठे तीर्थक्षेत्र मानले जाते. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला नामदेव पायरी असे म्हटले जाते. मंदिर परिसरात चोखामेळा, जनाबाई व अन्य संतांची स्मारके आहेत.

महाराष्ट्रात आळंदी येथे ज्ञानेश्वरांची समाधी आणि देहू येथे तुकारामांची समाधी आहे. ही स्थळे वारीच्या मार्गावरील प्रमुख केंद्रे आहेत. अन्य अनेक गावांत विठ्ठलाची लहान मंदिरे आढळतात.

उत्सव आणि वारी

आषाढी एकादशी हा पंढरपूरचा सर्वांत मोठा उत्सव मानला जातो. या दिवशी ज्ञानेश्वरांची पालखी आळंदीहून आणि तुकारामांची पालखी देहूहून पंढरपूरकडे निघते. भाविक पायी चालत वारी करतात.

वारीत टाळ, मृदंग आणि अभंग यांच्या साथीने भजन चालते. विठ्ठलाच्या नामाचा गजर संपूर्ण मार्गावर ऐकू येतो. कार्तिकी एकादशीलाही मोठी वारी होते.

उपासना पद्धत

वारकरी संप्रदायात विठ्ठलाचे नामस्मरण हीच प्रमुख उपासना मानली जाते. भक्त विठ्ठल विठ्ठल असे नाम घेतात आणि अभंग गातात. भजन, कीर्तन आणि पालखी हे उपासनेचे अंग आहेत.

संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरीत भक्तिमार्गाचा मराठीत विस्तार केला. संत नामदेव, एकनाथ व तुकाराम यांच्या अभंगांनी विठ्ठलभक्ती जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवली. या संतांची वाणी आजही कीर्तनात गायली जाते.

महाराष्ट्रातील परंपरा

विठ्ठल हा महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा केंद्रबिंदू मानला जातो. वारकरी परंपरेत जातिभेद न करता सर्वांना भजनाचा अधिकार दिला गेला, हे या संप्रदायाचे वैशिष्ट्य मानले जाते.

घरोघरी विठ्ठलाचे चित्र लावून आरती करण्याची प्रथा आहे. अनेक भक्त आषाढी व कार्तिकी एकादशीला पंढरपूरला जाऊन दर्शन घेतात.

महाराष्ट्रात विठ्ठलाच्या नावाने भजन करण्याची परंपरा घरोघरी आढळते. अनेक भक्त आषाढी व कार्तिकी एकादशीच्या काळात उपवास करून पंढरपूरला जातात. वारीत स्त्री-पुरुष दोघेही सहभागी होतात आणि पालखीसमोर नाचतात. विठ्ठलाच्या दर्शनानंतर भाविक चंद्रभागेत स्नान करतात. संतांच्या अभंगांतील विठ्ठलभक्ती आजही नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी कीर्तनकार प्रयत्न करतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६